KÝ ỨC MIỀN QUÊ | NHỚ HOÀI VỊ TẾT XƯA | THKG   <<<<<<

Băng Nhạc Shotguns | Xuân 1975 | Thâu Thanh Trước 1975

<<<<<<

Những dòng XE MÁY HUYỀN THOẠI trong lịch sử Việt Nam   <<<<<<

Những Cây Cầu Xưa khó quên của người Sài Gòn - Chợ Lớn -<<<<<<

Người đặt tên đường Sài Gòn trước 1975 là một thiên tài lịch<<<<<<

200 BỨC ẢNH SÀI GÒN NĂM 1962  <<<<<<

Phiếm: Tiếng Lóng Saigon 

Bìa Bản Nhạc "Sức Mấy Mà Buồn"

Bài này chỉ nói về tiếng lóng Sài Gòn khi Sài Gòn còn tên, khi mất tên thì Sài Gòn đâu còn là Sài Gòn nữa. Tiếng lóng là một hình thức phương ngữ xã hội không chính thức của một ngôn ngữ, thường được sử dùng trong giao tiếp thường ngày bởi một nhóm người. Tiếng lóng thường không mang ý nghĩa trực tiếp, nghĩa đen, mà mang ý nghĩa tượng trưng, nghĩa bóng.

Nhạc sĩ Phạm Duy gọi tiếng lóng là ngôn ngữ vỉa hè. Năm 1968, ông định sáng tác một loạt vỉa hè ca nhưng khựng lại sau khi cho xuất bản hai bài “Sức Mấy Mà Buồn” và “Nghèo Mà Không Ham”, ông tiết lộ: “Hai bài ca vui đùa này được in ra và bán rất chạy. Nhưng lập tức có sự phê bình gay gắt đến từ nhiều phía. Tôi định soạn thêm bài Ô Kê Salem, Ô Kê Nước Mắm thì cụt hứng!  Nhưng trong thâm tâm, tôi vẫn chưa chịu thua… Rồi tôi phản ứng lại bằng cách soạn những bài ngỗ nghịch hơn vỉa hè ca. Và phải có qui mô hơn. Đó là mười bài tục ca, bài thì tục về chữ, bài thì tục về ý, bài thì tục về chuyện”.

Nhạc sĩ Phạm Duy

Ông trần tình tiếp về lý do có những vỉa hè ca và tục ca: “Tôi soạn vỉa hè ca và tục ca trước và sau khi đi Mỹ. Lúc đó sự có mặt của người Mỹ tại nước ta là một điều rất trầm trọng, mọi người đều sợ bị ngoại xâm xâm lăng bằng văn hóa. Người ta không thích cộng sản nhưng người ta cũng không thích văn hóa Mỹ, nhất là không muốn lối sống Mỹ xâm nhập vào Việt Nam”.

Đảo qua tục ca trước. Phải nói đây là những bài ca dùng những từ tục thiệt tục. Những bộ phận L…, C… được hát thoải mái. Không biết có phải vì không có ca sĩ nào dám hát hay không mà ông tự hát lấy và chỉ phổ biến hạn chế trong vòng thân hữu. Vẫn lời Phạm Duy: “Hai vị viết sách, viết báo về tôi là Tạ Tỵ và Georges Gauthier đều cho rằng cái vui, cái tếu không phải là chất liệu Phạm Duy, cho nên tục ca không thành công. Chưa kể có người chê tôi đi tới chỗ nhảm nhí trong nghệ thuật. Tôi cũng hiểu được vì sao có những người chống đối tục ca dù họ không biết cặn kẽ nội dung của nó. Tôi không hề tung tục ca ra quần chúng. Tôi chỉ tặng vài người bạn thân một băng c***ette ghi lại buổi hát chơi ở Vũng Tầu và còn dặn dò đừng phổ biến!”. Trong tủ nhạc của tôi vẫn giữ cuốn c***ette tục ca này do nhạc sĩ Trường Kỳ tặng. Mười bài tục ca đó có tên như sau: Em Như Cục Cứt Trôi Sông, Tình Hôi, Gái Lội Qua Khe, Úm Ba La Ba Ta Cùng Khỏi, Bà Già Khỉ Đột Giao Hoan, Mạo Hóa, Nhìn L…, Em Đ…, Chửi Đổng và Cầm C…

Vỉa hè ca có nhan đề là những tiếng lóng. Phạm Duy cho biết: “Lúc tôi soạn vỉa hè ca  là lúc quân đội ngoại quốc đổ bộ ào ạt vào Việt Nam. Trước sự xâm nhập của nền văn minh vật chất, một số người mình quả thật có chạy theo lối sống Âu Mỹ! Sự ham muốn những gì quá tầm tay của mình, chẳng hạn già như tôi mà còn mê gái sẽ bị gái nguýt cho một cái: “Xí! Già mà ham!””. Già mà ham, tiếng lóng này ai cũng rõ nghĩa. Chỉ có anh Yamaha của Nhật loạng quạng vướng phải khiến dơ đầu chịu tiếng thế cho chữ tiếng lóng Việt Nam.

Sức Mấy Mà Buồn, đây là tiếng lóng xuất hiện vào thập niên 60 của thế kỷ trước. Sức mấy có nghĩa là bất lực hay chuyện không thể làm được. Nó phổ biến đến nỗi từ tổng thống, phó tổng thống, tướng tá, nhà văn, nhà thơ, nhà báo tới các em bé đành giầy trên vỉa hè đều dùng thoải mái trong văn viết cũng như văn nói. Thông thường tiếng lóng chỉ được nói chứ ít khi được viết ra trên báo chí sách vở. Vậy mà ông ký giả Đinh Từ Thức của các nhật báo đứng đắn như Tự Do, Sống, Hòa Bình, Chính Luận còn dùng bút hiệu Sức Mấy để viết “phim” trên báo.

“Phim” trên báo không phải là phim ảnh mà là mục…phiếm phải có trên các nhật báo Sài Gòn ngày đó. Mục “phim” nổi tiếng nhất là Ao Thả Vịt của Chu Tử trên báo Sống. Ngày đó báo chí còn nói tới tiếng lóng “khều mặt trời” nhưng chắc ít người còn nhớ. Chuyện như vầy: Sau khi dinh Độc Lập bị hai phi công Phạm Phú Quốc và Nguyễn văn Cử bỏ bom làm hư hại, kiến trúc sư giải Khôi Nguyên La Mã Ngô Viết Thụ được mời thiết kế dự án tái thiết dinh. Trong buổi lễ khai mạc dinh mới, kiến trúc sư Ngô Viết Thụ đã giải thích về kết cấu dinh. Khi nói về những tấm rèm đá hình cây trúc, quốc huy của Việt Nam thời Tổng Thống Ngô Đình Diệm, nằm khắp mặt dinh, ông nói những tấm màn đá này được thiết kế để có thể đón ánh sáng mặt trời ùa vào hành lang. Báo chí thời đó nhạo việc đón ánh sáng mặt trời này là “khều mặt trời”. Thời gian đó, tôi được nhật báo Dân Ý mời viết mục phim trên trang nhất mỗi ngày, tôi đặt tên mục phim đó là “Khều Mặt Trời” và ký tên “Thầy Khều”. Sau này, khi đứt phim, kiến trúc sư Ngô Viết Thụ và tôi đều bị lùa vào trại học tập Long Thành, cùng ở chung nhà số 2. Tôi nằm trong “tổ trang hoàng” chuyên vẽ bích họa trên tường và trồng cây cho trại, tổ trưởng là Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ. Khi đó, nghĩ tới chuyện khều mặt trời, tôi cười một mình, chẳng dại chi mà khai với ông kiến trúc sư. Khi cả hai chúng tôi được thả về, tôi vẫn lui tới chơi với ông tại nhà riêng trên đường Đoàn Thị Điểm (?), gần vườn Tao Đàn.

Màn "khều mặt trời" của dinh độc Lập

Trong vỉa hè ca của Phạm Duy có câu: “Sức mấy mà buồn, buồn ơi bỏ đi Tám”. “Bỏ đi Tám” cũng là một tiếng lóng của dân Sài Gòn. Sao không Bảy hay Chín mà lại Tám? Tiếng lóng này xuất hiện tại Sài Gòn vào khoảng đầu thế kỷ 20. Thời đó chuyện xưng hô thứ bậc trong xã hội được phân chia theo giai cấp rất cứng nhắc. Thứ nhất là các ông tây hay các vị quan lại người Việt, giới quyền quý ăn trên ngồi trốc trong xã hội. Thứ hai là các công chức làm việc cho nhà nước. Họ là dân có học, được gọi là các thầy Hai thông ngôn hay thày Hai ký lục, thày Hai thư ký. Thứ ba là các thương gia Hoa Kiều, có tiền và có truyền thống bang hội tương trợ liên kết với nhau. Họ không có quyền nhưng gần với giới cầm quyền nên các “chú Ba” đương nhiên là một thế lực đáng vị nể của giới bình dân Sài Gòn. Thứ tư là các đại ca giang hồ chuyên sống bằng nghề đâm chém nhưng có tình nghĩa. Các “anh Tư dao búa” vừa là hung thần khiến dân chúng sợ sệt, vừa được sự ngưỡng mộ của giới bình dân cũng như các tiểu thư khuê các. Thứ năm là giới lưu manh hạ cấp, các “anh Năm” đá cá lăn dưa, móc túi giật đồ, cò mồi mãi dâm mà dân chúng khinh nhưng sợ. Thứ sáu là các “thày sáu mã tà” tức các cảnh sát phú lít có nhiệm vụ giữ trật tự bị dân buôn gánh bán bưng ghét vì chuyên đạp đổ nồi cơm của họ, bị dân chúng khinh vì ăn hối lộ tạp nhạp lấy tiền nhẩm xà nhưng cũng được dân sợ vì có uy có quyền. Thứ bảy là các “anh Bảy Chà Và” chuyên cho vay nặng lãi, lại có thể dùng tiền tùng phùng với giới chức người Pháp bị dân chúng ghét nhưng vẫn sợ, nhất là những người buôn gánh bán bưng phải vay vốn nặng lãi. Thứ tám là giới bình dân nghèo khó, dân ngu khu đen, đổi sức kiếm miếng ăn như phu bốc vác, chị ở đợ, gánh nước bồng em hoặc các phu kéo xe. Tuy giới này có số đông nhưng yếu thế nhất vì thất học, không có quyền và có tiền như thày Hai, anh Ba, không bặm trợn như các “anh Tư”, “anh Năm” nên bị bắt nạt, áp bức từ mọi phía. Muốn yên thân phải cắn răng chịu thiệt, nhẫn nhục sống, chuyện chi cũng “bỏ đi Tám”!

Thành phần thứ ba kể trên là các chú Ba. Đây là một lực lượng đông đảo, đoàn kết. Chẳng thế mà họ có cả khu vực Chợ Lớn to đùng. Dân ta không ưa nhưng vẫn nể phục họ, gọi họ bằng nhiều chữ: Ba Tàu, Các Chú, Khách, Chệt hoặc Chệc. Gia Định Báo phát hành ngày 16/2/1870 giải thích như sau: “An-nam ta kêu là Tàu, người bên Tàu, là vì khách thường đi tàu qua đây, lại dùng tàu chở đồ hàng hóa qua đây buôn bán; nên kêu là Tàu, hàng Tàu, đồ Tàu v.v... Từ Ba-Tàu có cách giải thích như sau: Ba có nghĩa là ba vùng đất mà chúa Nguyễn cho phép người Hoa làm ăn và sinh sống: vùng Cù Lao Phố (Đồng Nai), Sài Gòn-Chợ Lớn, Hà Tiên, từ Tàu bắt nguồn từ phương tiện đi lại của người Hoa khi sang An Nam, nhưng dần từ Ba Tàu lại mang nghĩa miệt thị, gây ảnh hưởng xấu. Kêu Các-chú là bởi người Minh-hương mà ra; mẹ An-nam cha Khách nên nhìn người Tàu là anh em, bằng không thì cũng là người đồng châu với cha mình, nên mới kêu là Các-chú nghĩa là anh em với cha mình. Sau lần lần người ta bắt chước mà kêu bậy theo làm vậy. Còn kêu là Chệc là tại tiếng Triều Châu kêu tâng Chệc nghĩa là chú. Người bên Tàu hay giữ phép, cũng như An-nam ta, thấy người ta tuổi đáng cậu, cô, chú, bác thì kêu tâng là chú là cậu vân vân. Người An-nam ta nghe vậy vịn theo mà kêu các ảnh là Chệc”. Dân ta còn kêu họ là Khựa, thím Xẩm hoặc Chú Ba.

Cầu ba cẳng

Thành phần thứ tư là các đại ca trong giới giang hồ. Tiếng lóng gọi là dân chơi, chúng ta có “dân chơi cầu Ba Cẳng”. Nghe tới “dân chơi cầu Ba Cẳng” chúng ta dễ nghĩ là những tay giang hồ nghĩa hiệp trừ gian diệt bạo nhưng không phải. Cầu Ba Cẳng là một cây cầu chỉ dành cho người đi bộ, được thiết lập từ khi Sài Gòn mới hình thành. Tên chính thức của cầu là “Pont des Trois Arches” (Cầu Ba Vòm), sau dân gian gọi là cầu Ba Miệng, cầu Ba Chưn rồi Cầu Ba Cẳng, cái tên còn tồn tại đến ngày nay. Cầu nằm ở ngã ba của con kênh Hàng Bàng đổ ra rạch Tàu Hũ. Ba chân cầu đáp xuống bến Bãi Sậy, bến Nguyễn văn Thành và bến Vạn Tượng. Nhiều người, trong đó có tôi, không rành địa thế khu vực Chợ Lớn nên nghe mà bù trất. Chỉ cần biết cầu Ba Cẳng chỉ cách chợ Kim Biên vài trăm thước là đủ. Ông Năm Nghị, cư dân địa phương, 75 tuổi, kể lại: “Thời ấy dân giang hồ chia nhau cát cứ những khu vực làm ăn đông đúc để bảo kê thu lợi. Nhóm giang hồ ở cầu Ba Cẳng chuyên lừa đảo để kiếm tiền, kiếm tình nhưng dám làm mà không dám chịu, luôn tránh né khi gặp chuyện. Nổi bật nhất trong giới giang hồ cầu Ba Cẳng là Mã Ban, không chịu học hành, lao vào ăn chơi. Bị mẹ la mắng, Mã Ban bỏ học, thu thập đàn em, làm bảo kê cho các cửa hàng trong khu vực nên có tiền ăn chơi phủ phê. Vợ Mã Ban là con một thương gia người Hoa giầu có. Khi Ban tới tuổi quân dịch, cha vợ dùng tiền lo cho Ban trở thành cảnh sát. Có tiền, có thế, Ban tha hồ ăn chơi. Ông Năm Nghị nói: “Giới giang hồ và cảnh sát như mặt trời với mặt trăng, thế mà Mã Ban chấp nhận trở thành cảnh sát khiến đàn em không phục. Từ đó tiếng lóng “dân chơi cầu Ba Cẳng” ra đời nhằm phân biệt với giới giang hồ thứ thiệt như Đại Cathay chẳng hạn”. Giang hồ Đại Cathay chắc nhiều người đã nghe danh. Chuyện kể thời đó tướng Nguyễn Ngọc Loan, Tư Lệnh Cảnh Sát, rất chịu chơi, quyết thực hiện chiến dịch bài trừ du đãng. Ông lập ra biệt đội hình cảnh để hành động. Ông chiêu dụ Đại Cathay nếu từ bỏ làm đại ca nhóm giang hồ, giúp ông dẹp được du đãng Sài Gòn, ông sẽ mời gia nhập lực lượng cảnh sát với chức Đại Úy, Cảnh Sát Trưởng một quận ở Sài Gòn. Đại Cathay khảng khái trả lời: “Tôi không thể làm hài lòng Chuẩn Tướng được. Tôi chấp nhận như thế thì còn mặt mũi nào nhìn ai ở đời này”.

Đại Cathay chính là hình mẫu của nhân vật Trần Đại trong cuốn truyện “Điệu Rơi Nước Mắt” của Duyên Anh. Theo tác giả Duy Chính, cuộc hội ngộ giữa Duyên Anh và Đại Cathay xảy ra khi Duyên Anh nhờ một đàn em của Đại Cathay là  Hùng Đầu Bò dàn xếp cuộc gặp gỡ. “Nhà văn Duyên Anh (tên thật là Vũ Mộng Long) từ Bắc di cư vào Nam, lúc này đã nổi tiếng với nhiều tác phẩm cho thanh thiếu niên, đang là chủ bút tờ Tuổi Ngọc, quen Hùng “đầu bò”, nghe kể, tỏ ra thích thú. Hùng “đầu bò” xin ý kiến Đại Cathay. Để tỏ ra là người biết trọng nghệ thuật, Đại cho mời nhà văn Duyên Anh đến đàm đạo trong tiệm hút thuốc phiện Đông Kinh trên đường Ngô Tùng Châu, nay là đường Lê Thị Riêng, quận 1… Nhà văn Duyên Anh nói: “Anh giống như nhân vật bước ra từ trang sách của Francoise Sagan!”. Nghe đến đây, dù chẳng biết nhà văn Francoise Sagan là ai nhưng cũng khiến Đại Cathay sung sướng muốn rụng rời chân tay.

Hắn quay lại hỏi đàn em một câu khiến ông nhà văn cụt hứng: “Sagan… là ông nào vậy?”. Lâm chín ngón phải kề tai nói nhỏ là nữ văn sĩ Pháp, chuyên viết về bụi đời, được giải Nobel… Đại càng thích hơn, mời nhà văn nhậu mấy chập. Một thời gian sau Duyên Anh cho xuất bản tiểu thuyết “Điệu ru nước mắt” rất nổi tiếng. Nhân vật chính là Trần Đại, lấy nguyên mẫu từ Đại Cathay. Có khác chăng nhân vật Trần Đại trong “Điệu ru nước mắt” xuất thân là con nhà giàu, học giỏi nhưng chán ghét thời cuộc, bỏ nhà theo tiếng gọi giang hồ, làm đại ca nhưng vô cùng nghĩa hiệp, cứu giúp kẻ thân cô thế cô, dám đánh cảnh sát ăn hối lộ. Cuối cùng, vì chung thủy với mối tình vô cùng lãng mạn, đã chết trên hàng rào kẽm gai một cách lâm li bi tráng...

Hùng “đầu bò” tìm mua quyển tiểu thuyết, mừng lắm, đem về cho đại ca. Những phần đầu Đại Cathay đọc sướng lịm ngất ngây, lim dim thưởng thức. Tuy nhiên, ở phần kết, Đại Cathay nổi khùng lên khi đọc tới đoạn nhân vật Trần Đại nằm vắt trên hàng rào mà chết.
Hắn thét lên: “Thằng Duyên Anh đáng chết, dám chơi xỏ tao. Tao thế này mà phải lụy đàn bà đến khô cả xác à? Tụi bay tìm cắt gân chân cho tao!”. Mấy tên đàn em “có chữ” như Hùng “đầu bò”, Hoàng ghi ta xúm lại can ngăn, rằng đó là hư cấu, “chết rất đẹp” chứ không phải “lụy đàn bà”, Đại nhất quyết phải “luộc” Duyên Anh cho bằng được. Hùng “đầu bò” vốn quen biết nhà văn Duyên Anh, lại hiểu rõ tại đại ca “dốt” chữ chứ không phải nhà văn chơi xỏ nên lo cho nhà văn, mật báo tin dữ. Duyên Anh nghe tin báo, rụng rời chân tay, không kịp lấy quần áo, vội vàng dông thẳng lên Đà Lạt trốn đòn thù. May cho Duyên Anh là cuối năm ấy (1966), Đại Cathay bị cảnh sát tống ra đảo Phú Quốc, mới dám trở về Sài Gòn. Tiếc cho cuộc đời Đại Cathay, y không kịp sống để xem bộ phim “Điệu ru nước mắt” do hai diễn viên nổi tiếng thời bấy giờ là Trần Quang và Thanh Nga đóng. Cái chết của Trần Đại trong phim và giọt nước mắt của người yêu tên Loan đã làm xúc động thế hệ khán giả thời bấy giờ vì đẹp như cái chết của Romeo và Juliet!”

Không biết có bao nhiêu phần sự thật trong chuyện kể của tác giả Duy Chính này nhưng nghe thấy khoái lỗ tai. Tháng 8/1966 Đại Cathay bị bắt. Ngày 28/11/1966, một chiếc máy bay C47 chở Đại Cathay và nhiều du đãng khác ra giam ở Phú Quốc. Không chịu khuất phục, tay giang hồ khét tiếng liên lạc với vợ gửi 60 cây vàng ra lo lót cho cai ngục để đào thoát. Kế hoạch bị Tướng Loan biết và cho cảnh sát mai phục bắn chết. Khi đó Đại Cathay vừa tròn 26 tuổi.

Bao thuốc lá Salem

Tiếng lóng Sài Gòn nổi tiếng nhất có lẽ là “OK Salem”. Tôi chắc là tới ngày nay mọi người vẫn chưa quên từ “OK Salem”. Có điều vui vui là ngay chữ OK đã là một tiếng lóng của Mỹ. Có nhiều giả thuyết về tiếng lóng ngày nay được dùng khắp nơi trên thế giới này. Một số người cho chữ này bắt nguồn từ chữ “okeh” của bộ lạc da đỏ Choctaws ở châu Mỹ. Nghĩa của “okeh” là…OK. Theo nhà ngôn ngữ học Allen Waiker Read, OK là dạng viết tắt của cụm từ “All Correct”. Lại có người cho OK là chữ viết tắt bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp. Giả thuyết sau đây có vẻ bài bản hơn. Vào thập niên 1830, những nhà trí thức trẻ ở Boston muốn có một cách giao tiếp đặc biệt nên quyết định tạo ra những mật mã ngôn ngữ riêng nội bộ. Công thức tạo từ của họ là: cố tình viết sai chính tả những cụm từ phổ biến để tạo ra từ đồng âm vô nghĩa, sau đó thì lấy hai chữ cái đầu tiên dùng làm mật mã. Điều này dẫn tới xu hướng tạo ra những từ viết tắt như KC là “Knuff Ced” (enough said – nói đủ rồi) và OW là “oll wright” (alright - tốt). Trong đó từ viết tắt nổi tiếng hơn cả chính là OK: “oll korrect” tức “all correct” - “tất cả đều đúng”. “All correct”  đã được sử dụng thường xuyên ở cuối các văn bản với mục đích xác nhận những thứ nêu trên đều chính xác. Cách viết tắt “OK” chỉ thật sự trở nên thông dụng khi được báo Boston sử dụng lần đầu tiên vào thứ bảy ngày 23/3/1839. Những tờ báo khác cũng dần sử dụng “OK”, biến nó thành một từ được hiểu biết rộng rãi chứ không còn là ngôn ngữ riêng của giới trẻ Boston nữa. 

Tổng thống thứ 8 của Hoa Kỳ Martin Van Buren đã quyết định sử dụng “OK” làm biệt danh tại các cuộc vận động tái tranh cử vào năm 1840. Ông đến từ Kinderhook, New York và đã áp dụng khẩu hiệu: Old Kinderhook was “oll korrect” (Người đàn ông già đến từ Kinderhook luôn luôn đúng), viết tắt cực kì bắt mắt: OK was OK. Những người ủng hộ Martin còn lập ra những “Câu lạc bộ OK”, còn những kẻ phản đối sẽ áp dụng công thức ban đầu của các nhà tri thức trẻ Boston để tạo nghĩa mới cho OK như “Orful Katastrophe” (awful catastrophe – thảm họa tệ hại) để làm nhục tổng thống. Martin sau đó đã thua cuộc tranh cử này nhưng những hoạt động tranh cử của ông đã đủ làm từ “OK” nổi tiếng khắp nước Mỹ. Khi KC hay OW dần đi vào quên lãng, “OK” ngày càng phổ biến. Năm 1844, máy điện báo được phát minh và mọi người cần một cách ngắn gọn và hiệu quả để xác minh đã nhận được tin nhắn. “OK” đã được chọn và các hướng dẫn sử dụng điện báo ghi rõ rằng tất cả tin điện báo phải được hồi âm với tín hiệu “OK” khi nhận.

Ngày 8/3/1965, những quân nhân đầu tiên của Tiểu Đoàn 3, Thủy Quân Lục Chiến Mỹ, đổ bộ xuống Đà Nẵng, tiếng lóng OK đã theo chân các chú G.I. du nhập vào Việt Nam. OK lập tức được Việt hóa thành “OK Salem” khi dân đạp xích lô, trẻ đánh giầy chạy theo lính Mỹ chìa tay xin thuốc lá hay kẹo cao su. Càng ngày số lính Mỹ tại Việt Nam càng gia tăng. Họ có mặt trên nhiều tỉnh thành. Các quán snack bar mọc lên như nấm để phục vụ nhu cầu giải trí của họ. Khác với các snack bar bên Mỹ là những cửa hàng bán thức ăn nhẹ, xì-nách-ba ở Việt Nam là nơi uống rượu giải sầu của đám thanh niên trai tráng xa nhà. Giải sầu phải có các cô gái ngồi bên cùng uống mới có ép-phê nên một loạt các cô gái bán bar với áo quần cũn cỡn, đổ xô nhau hành nghề. Họ không uống rượu mà mè nheo lính Mỹ mua “Saigon tea” với giá khoàng 1 đến 2 đô một ly cho họ uống. “Saigon Tea” trở thành một tiếng lóng mà anh lính Mỹ nào cũng nằm lòng. Các cô gái bán ba thường ít học, không biết tiếng Mỹ nên sáng chế ra các tiếng lóng giả cầy mà anh lính Mỹ nào cũng hiểu như “No star where” (Không sao đâu), “Buy me Saigon tea” (Mua Saigontea cho em).

Lính Mỹ và Saigon Tea trong một snack bar tại Sài Gòn

Tiếng Mỹ giả cầy còn có từ “mumber one” mà ta gọi là “số dzách”. Thành phần bình dân giao dịch với lính Mỹ muốn khen anh G.I. chi xộp chỉ cần giơ một ngón tay: “You number one”. Vậy là hai bên đều hiểu là một câu khen. Trái ngược lại “number ten” là câu chê. Thậm tệ hơn là câu chê “năm-bơ-ten tháo giường”. Đó là phiên âm của  “number ten thousand”!

Sài Gòn là thành phố rất sinh động nên thời nào cũng phát sinh ra tiếng lóng của thời đó. Thời Pháp thuộc, nhà bưu điện gọi là “nhà dây thép”, con tem gọi là “con cò”, cảnh sát trưởng một quận được gọi là “ông cò”, nhân viên sửa mor***e tại các tòa báo là “thầy cò”, tay môi giới chạy việc là “cò mồi”, tiền môi giới chạy việc gọi là “tiền cò”. Không biết có còn những “cò”nào  khác không?

Khi kinh tế phát triển, xe hơi có tiếng lóng là“xế hộp”, xe ngựa là “ôtô hí” , xe đạp là “xế độp”,đi nhảy đầm là “đi bum”, đitán gái là “chim gái” hoặc “cua gái” hay “o mèo”, cua gái với ý đồ xấu là“bắt bò lạc”, đi ngắm gái là “đi nghễ”, quần là “quởn”, quần áo xịn diện đichơi là “đồ vía”, chơi tứ sắc là “đi xòe”, đánh chắn là “múaquạt”, chơi mạt chược là “đi xoa”, đi uống rượu là “đi nhậu”, tiền bạc gọi là“địa”, nhiều tiền là “đông địa”, làm tiền người khác là “bắt địa”, ăn cắp là“chôm chỉa” hay “nhám tay” hoặc “cầm nhầm”, tuyệt vời là “hết sảy”, không giữlời hứa là “xù”, bố mẹ là “ông bà via” hoặc “khứa lão”.

Cái chết thường bị kiêng kỵ, ít được nhắc tới.Vậy mà tiếng lóng Sài Gòn có tới 7 tiếng lóng chỉ cái chết: tịch, hai năm mươi,mặc sơ-mi gỗ, đi ô tô bương, chầu Diêm vương, đi bán muối, hui nhị tỳ.

Kể cũng...can đảm.

Dân làng báo chúng tôi hồi đó cũng lả vua tiếnglóng. Báo hàng ngày gọi là “nhật trình”. Nhật trình ra hàng ngày nên những giờtrước khi báo ra tòa soạn nhộn nhịp như đánh vật. Kẻ chạy ra, kẻ đi vô, cột báothiếu mấy phân cần trám vô, vậy là “tin kho tiêu” được moi ra. Tin kho tiêu là tin không cần thời gian, cứ vứt đó, khi nào cómột khoảng trống cần ráp vô là moi ra xài.

Các nhật báo ngày đó thường có mục “Xe Cán Chó,Chó Cán Xe” đăng những tin hạng nhì, vậy mà cột báo này lại ăn khách. Hầu nhưtrong mỗi người chúng ta tính tò mò cũng nằm vùng. Tin loại “chó cán xe” đáp ứng được cái tính đó. Những tinquan trọng được gọi là “tin vơ-đét”, nhại từ chữ tây vedette, được bưng lêntrang nhất. Tóm tắt tài liệu thành một bài tóm gọn gọi là “luộc bài”, chắpnhiều nguồn vào thành một bài gọi là “xào bài”. Tin tung ra để thăm dò dư luậnlà “tin ba-lông”. Đây là một thứ tin có thể có thật chưađược tiết lộ, tung ra để coi phản ứng của độc giả.

Tin ba-lông khác với “tin phịa” là tin hoàn toànbịa đặt. Điển hình là phóng sự “Con Ma Vú Dài tại Khám Chí Hòa” của báo TrắngĐen vào đầu thập niên 1960.

Bìa Cô gái Đồ Long

 

Báo hàng ngày hồi xưa đều phải có truyện dàihàng ngày, gọi lả “feuilleton”,để giữ độc giả.

Đây là chiêu cạnh tranh nhau khốc liệt nhất. Đầutiên chỉ một truyện, rồi leo thang lên dần tới cả chục truyện. Có lúc ông ThứTrường Bộ Thông Tin Trần Ngọc Huyến phải ra lệnh giới hạn mỗi báo chỉ được đăngmột truyện feuilleton thôi. 

Nhưng chỉ một thời gian ngắn sau, khi ông PhạmThái nắm bộ Thông Tin đã cởi trói cho đăng thả giàn. Các nhà văn Mai Thảo, VănQuang, Nguyễn Thụy Long, Duyên Anh và nhiều nhà văn nổi tiếng khác đều đã cầmtiền feuilleton. Mấy ông nhà văn thường lười, viết truyện feuilleton thì khônglười được, mỗi ngày phải trám đủ mấy cột báo. Nhờ vậy mà các ông có tác phẩmxuất bản sau khi đăng báo. Phần lớn tiểu thuyết của Mai Thảo đều là sản phẩm mìăn liền từ feuilleton.

Nhưng rầm rộ nhất của truyện feuilleton là ôngnhà văn Kim Dung sống ở Hồng Kông. Truyện của ông được đăng hàng ngày trên báoHồng Kông bằng tiếng Hoa, nhiều báo Việt Nam đănglại. Người tiên phong dịch truyện Kim Dung là Tiền Phong Từ Khánh Phụng. Ôngnày người Minh Hương, thường được gọi tên là “Sìn Phoóng”, đọc chữ Hoa nhanhnhư chớp.

Truyện đầu tiên ông dịch là Bích Huyết Kiếm đăngtrên báo Đồng Nai. Một dịch giả trẻ thông thạo chữ Hán là Tam Khôi “cạnh tranh”dịch bộ Anh Hùng Xạ Điêu cũng của Kim Dung đăng trên tờ Dân Việt. Từ đó báo chíSài Gòn rộ lên truyện Kim Dung. Một loạt các dịch giả truyện Kim Dung từ đó nổilên được các báo trải chiếu hoa đón chào. Hàn Giang Nhạn, Từ Khánh Vân, PhanCảnh Trung, Đà Giang Tử, Tường Anh, Lã Phi Khanh, Vũ Ngọc, Dương Quân, KhưuVăn, Cao Tự Thanh, Lê Khánh Trường, Đông Hải, Hoàng Ngọc (Huỳnh Ngọc Chiến), VũĐức Sao Biển, Ngọc Thạch Hữu Nùng, Phạm Tú Châu.

Nhà văn Kim Dung

 

Truyện Kim Dung đăng trên Minh Báo ở Hong Kong,mỗi ngày chỉ vài ngàn chữ. Nhưng vài ngàn chữ này là vàng ròng được gửi theomáy bay đi khắp nơi trong đó có Việt Nam. Thời Đệ Nhất Cộng Hòa Sài Gòn chỉ có9 nhật báo. Tháng 12/1963, sau đảo chánh, có tới 44 tờ. Tất cả đều có đăngtruyện kiếm hiệp của Kim Dung. Có khi máy bay từ Hồng Kông qua chậm, các dịchgiả, các chủ báo và các độc giả vò đầu bứt tai như đỉa phải vôi.

Hàn Giang Nhạn là dịch giả được các chủ báo o bếnhất. Ông dịch cho cả chục tờ báo. Khi nhận được tờ Minh Báo, ông nửa nằm nửa ngồi trên ghế trường kỷ, mắt đọc, miệng dịchcho người thư ký ngồi bên cạnh ghi lại, chung quanh là các tay chạy bài của cácbáo có hợp đồng ngồi chờ. Người thư ký ghi trên một sấp giấy có kẹp giấy thanđể viết thành nhiều bản. Ngưởi thư ký đó là ông Nguyễn văn Tầm sau này kể lại:“Nhà của Hàn Giang Nhạn tiên sinh ngày ấy ở Bàn Cờ. Buổi sáng, tiên sinh vừauống cà phê xong là đã có 12 anh tùy phái của các nhật báo tới chờ. Tiên sinhmở tờ Minh Báo ra và cứ thế mà dịch và đọc cho tôi viết bằng tay. Tôi phải lấy12 tờ giấy pelure loại mỏng, lót 11 tờ carbon, cố gắng ấn đầu bút Bic xuốngthật mạnh để “lực đạo” có thể in qua 12 tờ giấy. Hễ tùy phái nào đến trước thìđược bản ở trên, ai tới sau phải chịu lấy bản ở dưới.

Cho nên chữ nghĩa lộn xộn, cùng một dịch giả màbáo này in khác báo kia”. Mấy ông sắp chữ ở các tòa báo hẩm hiu nhận phải bảnmờ căng mắt lên vừa đọc vừa đoán, có khi chữ tác đánh ra chữ tộ, nên bản dịchdo cùng một người dịch mà mỗi báo in một phách! Cũng từ truyện chưởng Kim Dung,các nhà văn thứ thiệt khi viết phim đã dùng tên các nhân vật trong truyện làmbút danh như: Kiều Phong (Lê Tất Điều), Hư Trúc (Nguyên Sa), Kha Trấn Ác (ChuTử). Truyện chưởng Kim Dung phổ biến như vậy nên có nhiều tiếng lóng ăn theo.Như “Nhạc Bất Quần” chỉ người ngụy quân tử, “Đoàn Chính Thuần” chỉ đàn ông đatình nhiều vợ. Ngôn ngữ vỉa hè còn có “tẩu hỏa nhập ma”, “cho một chưởng”,“nhất dương chỉ”.

Cuối cùng tôi không thể bỏ qua một tiếng lóngthời thượng còn sống lay lất tới tận bi chừ: “xưa rồi Diễm”. Ai cũng biết chữlóng này bắt nguồn từ bản nhạc Diễm Xưa của Trịnh Công Sơn. Bản nhạc này là mộttrong những bài nổi tiếng nhất của nhạc sĩ họ Trịnh, không chỉ ở Việt Nam. Tạihội chợ Osaka năm 1970, ca sĩ Khánh Ly đã hát lời Nhật của Diễm Xưa dưới nhanđề: Utsukushii mukashi.

Dân Nhật kết bài hát này liền. Họ đã chọn DiễmXưa Utsukushii mukashi là một trong 10 tình ca hay nhất mọi thời đại tại Nhật.Ca sĩ Nhật Yoshimi Tendo đã hát lời Nhật bản Diễm Xưa và được xếp hạng 11 trong20 ca khúc hay nhất trên truyền hình.

Đài truyền hình Nhật NHK đã chọn bản Diễm Xưalàm nhạc chính cho một bộ phim nói về cuộc hôn nhân của một ông Nhật lấy vợViệt Nam. Năm 2004, Đại học Kansai Gakuin đã xuất bản một cuốn sách viết về bảnDiễm Xưa có kèm theo DVD khi đưa bản nhạc này vào chương trình học môn “Văn Hóavà Âm Nhạc” của trường.

Bìa đĩa nhạc Yoshimi Tendo hát Utsukushii mukashi.

Nhân vật của bản nhạc, Ngô Vũ Bích Diễm, sau khitốt nghiệp ban Đốc sự trường Quốc Gia Hành Chánh, đã về làm việc với tôi tại BộXã Hội. Trong những lần chuyện trò tâm sự, cô cho biết hồi đó còn nhỏ, ở gầnnhà Trịnh Công Sơn tại Huế, thường đi ngang qua nhà Trịnh CôngSơn, khiến người nhạc sĩ đa tình cảm hứng viếtthành nhạc. Khi tới tuổi, cô “tỉnh bơ” đi  lấy chồng!

Tôi không sanh trưởng ở Sài Gòn nhưng là dân SàiGòn. Mỗi lần có dịp viết về những chuyện Sài Gòn tôi lan man không dứt ra được.Từ khi bị đổi tên, thành phố làm mặt lạ với dân Sài Gòn xưa. Sài Gòn củatôi, trong tôi vẫn là những kỷ niệm không bao giờ phai, trong đó có tiếng lóng củaSài Gòn.

Song Thao

Nguồn gốc Tên gọi Những Địa Danh Nổi Tiếng Ở Sài Gòn  <<<<<<

Những Cây Cầu Xưa khó quên của người Sài Gòn - Chợ Lớn <<<<<<

Thương nhớ Bàn Cờ

Hồi ức Sài Gòn xưa - Bí Mật Nguồn Gốc Các Công Trình  <<<<<<

Huyền Thoại "LON GÔ" Của Miền Nam Một Thời || Hoài Niệm Guigoz - Ký Ức & Kỷ Vật  <<<<<<

Hình Ảnh Những Ngôi “CHỢ XƯA” Trên Mọi Miền Đất Nước – Ta còn nhớ hay đã quên?   <<<<<<

Tứ Đổ Tường - Cờ Bạc xưa ở Sài Gòn !     <<<<<<

Nguồn gốc Tên gọi Những Địa Danh Nổi Tiếng Ở Sài Gòn  <<<<<<

Vì Sao Lại Gọi Là "GÒ VẤP" ? Góc Hoài Niệm Sài Gòn - <<<<<<

Chuyện ít biết về những tượng đài ở Sài Gòn Trước 1975 | Ký Ức Sài Gòn<<<<<<

Ý nghĩa tên gọi các địa danh ở Miền Nam - Ký ức Sài Gòn <<<<<<

Những Cây Cầu Xưa khó quên của người Sài Gòn - Chợ Lớn  <<<<<<

Những dòng XE MÁY HUYỀN THOẠI trong lịch sử Việt Nam  <<<<<<

Hồi Ức "XE ĐÒ MIỀN NAM XƯA" Góc Hoài Niệm Miền Nam Một  <<<<<<

Những THƯƠNG HIỆU KHÉT TIẾNG SÀI GÒN trước năm 1975  <<<<<<

Những dòng XE MÁY HUYỀN THOẠI trong lịch sử Việt Nam  <<<<<<

Những mẫu XE HƠI KHÉT TIẾNG Sài Gòn trước năm 1975<<<<<<

<<<<<<

Người đặt tên đường Sài Gòn trước 1975 là một thiên tài lịch<<<<<<

Ý nghĩa tên gọi các địa danh ở Miền Nam - Ký ức Sài Gòn | Ký<<<<<<

Nguồn gốc ý nghĩa tên gọi 10 địa danh nổi tiếng ở Sài Gòn  <<<<<<

Ký Ức Về "XE THỔ MỘ" (XE NGỰA) Sài Gòn Xưa Qua Ca <<<<<<

Hồi Ức Về Sài Gòn "XE HỦ TÍU GÕ" Trong Những Đêm Mưa |<<<<<<

Made In Sài Gòn

Thử nhớ lại hồi nhỏ chúng ta dùng nhữngmón đồ gì trong nhà?

Thế hệ sinh đầu thập niên 1960 chúng tôilớn lên một chút đã thấy trong gia đình dùng các món đồ ngoại nhập bán rất nhiềuở thương xá Tax, hành lang Eden, siêu thị Nhật Departo, đường Hàm Nghi, Tự Do,Nguyễn Huệ, siêu thị Nguyễn Du, các cửa hàng PX …

Tuy giới bình dân nếu biết tằn tiện vẫncó thể mua được một chiếc xe gắn máy hai bánh, tủ lạnh hay tivi Nhật nhập cảng;đồ dùng trong nhà của đa số dân chúng là do trong nước sản xuất, ở các xưởng đặttại Sài Gòn, Chợ Lớn hay Gia Định. Chúng có giá vừa túi tiền, chất lượng khôngcao nhưng xài được, có nhiều thứ tốt và qua thời gian càng tốt hơn do dùng côngnghệ mới đưa vào.

Trong nhà tôi và nhiều gia đình khác, từbếp lên tới phòng khách, vây quanh các đồ quen thuộc.

Buổi sáng sớm chủ nhật rảnh rỗi, ba tôidậy sớm nấu ấm nước, pha cà phê với sữa đặc nhãn hiệu Kim Cương. Hiệu sữa này sảnxuất tại Thủ Đức của hãng Foremost. Xong, ông chế nước sôi còn lại vào cái bìnhthủy hiệu Lucky làm từ hãng Việt Nam Pha Lê Bình Thủy (đặt ở bến Lê Quang Liêm,Chợ Lớn) để sau cữ cà phê sẽ pha bình trà lớn với trà Nghi Bồi Nhâm sản xuất tạixưởng trên đường Nguyễn Thi hay trà Huỳnh Kỳ Nham ở đường Tổng Đốc Phương (naylà Châu Văn Liêm) để uống cả ngày. Buổi trưa, má tôi chế biến mì khô hiệu TômCàng hay Gà Trống của công ty Sam Hoa trong Chợ Lớn thành món mì xào ngon lành,còn bà ăn mì chay hiệu lá Bồ Đề. Chị tôi rảnh rỗi dùng miếng “giấy lơ” hiệu VũTạo nhuộm màu xanh lơ lợt cái áo trắng đi học của anh tôi nay đã ngả vàng. Hiệugiấy lơ này của người Bắc vào Sài Gòn sản xuất từ 1954, còn người Nam gọi là“giấy dương” với các hiêu khác như “Nhảy Đầm” hay hiệu “Con Ó”. Buổi chiều, anhtôi mua chai bia lớn hiệu larue của hãng BGI trong Chợ Lớn cho ba tôi uốngtrong bữa cơm, còn mẹ và các con uống nước ngọt Phương Toàn. Ăn xong, ba tôi bỏmấy cục pile lớn hiệu Con Ó mới mua lắp vô cái radio để nghe chương trình thờisự trên đài phát thanh Sài gòn. Má tôi ngắm nghía hộp đựng mớ nữ trang bà đểdành nhiều năm, do tiệm nữ trang Alfana hay Nguyễn Thế Tài ngoài quận Nhứt làmra. Còn tôi lo bao mấy cuốn tập hiệu Con Nai, Xích Lô chuẩn bị cho năm học mới,để sẵn mấy cây bút BIC gốc của Pháp nhưng có xưởng sản xuất tại Phú Nhuận

Câu chuyện tiêu dùng gia đình nói trênkhông có gì lạ đối với người từng sống ở Sài Gòn – Gia Định những năm 1960 hay1970. Chúng tôi lớn lên tuy thích xài xà bông Camay của Pháp nhưng cả nhà đãquen mùi thơm cục xà bông Việt Nam của ông Trương Văn Bền, quen giặt đồ bằng bộtgiặt Viso hay bột giặt Net, xài bông gòn hiệu Bạch Tuyết, dùng sơn cũng hiệu BạchTuyết sơn cửa, lưu giữ ảnh lưu niệm bằng album hiệu Con Nai… Nhiều gia đìnhchưng tranh kiếng cảnh sơn thủy làm tại Chợ Lớn trên tủ thờ, dùng lư đồng đúc từGò Vấp, đốt pháo Xóm Mới, có bệnh thì mua thuốc nhà thuốc Ông Tiên ở Phú Nhuậnhay ở tiệm Thoại Dư Đường trên đường Phùng Hưng. Nhà nào khá giả thích ủng hộ đồnội hóa thì mua xe hơi La Dalat của công ty xe hơi Sài Gòn sản xuất đã nội địahóa từ 25% đến 40%, chưng tranh sơn mài hãng Mê Linh ở Đakao hay dùng đồ gỗ củatiệm Phan Văn Nhị.

Đến một lúc nào đó, trong nỗi hoài nhớnhững món đồ đã từng đi qua cuộc đời nhỏ nhoi của mình, tôi thực hiện cuốn sáchnhỏ này, cuốn “Made in Sài Gòn” song ngữ Việt – Anh do công ty sách Phương Namxuất bản.

Qua các hình ảnh về nhãn hiệu, tranh vẽ,ô quảng cáo in trên báo chí… tôi mong muốn giới thiệu một phần những sản phẩm,biểu tượng, thương hiệu của các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ ở Sài Gòn –Gia Định – Chợ Lớn tồn tại trong vòng trăm năm qua. Bên cạnh đó, là hình ảnh mộtsố sản phẩm văn hóa nghệ thuật trong điện ảnh, kịch nghệ, báo chí, âm nhạc, kiếntrúc.

Các sản phẩm đó, có thể là chiếc xe hơisản xuất tại Việt Nam, là các món nữ trang hoặc mẫu giày guốc nổi tiếng, là cácsản phẩm gia dụng như bình ắc quy, bóng đèn, đèn pin, bình thủy, đồ nhôm, cácloại thực phẩm thiết yếu như bột ngọt, mì gói, nước tương; các sản phẩm may mặc,học cụ, đồ chơi trẻ em; các loại thuốc bắc, thuốc tây chữa bệnh,.. cho đến cácsản phẩm văn hóa như tranh sơn mài và đồ mỹ nghệ, sách báo, tập nhạc, dĩa cảilương và phù điêu của các hội quán, lăng miếu trong khu vực Gia Định, Chợ Lớn.Bên cạnh đó, còn có các hình ảnh biểu tượng của hoạt động tài chính như ngânhàng, xổ số; hay logo gắn trên va li các khách sạn nổi tiếng từ thời Pháp thuộc.

Các hình vẽ, nhãn hiệu, ô quảng cáo trênbáo chí, ảnh chụp đồ vật… trong sách là bộ nhận diện thương hiệu các sản phẩm củaquá khứ. Chúng giúp độc giả ngày nay hình dung phần nào hoạt động sản xuất,kinh doanh trên đất Sài Gòn – Gia Định – Chợ Lớn trong trên dưới nửa thế kỷqua, và cách vận dụng các thành tựu kỹ thuật để sản xuất hàng tiêu dùng phục vụđời sống. Đồng thời cũng giúp họ quan sát cách thiết kế một sản phẩm đồ họa, củacác họa sĩ Việt, Hoa hay Pháp.

Sài Gòn từ đầu thế kỷ 20 đến nay đã trảiqua nhiều biến động, thay đổi chế độ, môi trường làm ăn có lúc thuận lợi, cólúc bị bó hẹp và gặp rất nhiều khó khăn thời chiến tranh… Tuy vậy, người dân từtứ xứ hội tụ về đây đã đóng góp rất nhiều công sức để làm nên một nền sản xuấttuy còn rời rạc, quy mô nhỏ, chất lượng không ổn định nhưng cũng mang đến nhữngtiện nghi cần thiết cho bao lớp người dân thành phố và toàn miền Nam trong thờigian dài.

Đã có một thời Sài Gòn như thế và cuốnsách này mong góp phần nhỏ vào việc ghi nhận hiện thực đó.

PhạmCông Luận

Ngày tết cửa người dân Sài Gòn trước 1975 #tet #tetnguyendan  <<<<<<

Chuyện kể đất phương Nam: Tục xưa Tết miệt vườn Nam Bộ<<<<<<

Bò bía: Món ăn hoài niệm tuổi thơ

Bò bía vốn là món ăn vặt yêu thích của nhiều người Sài Gòn. Cha tôi, khi còn sinh thời, thường có câu nói vui:

“Bò bía là món “đánh bật” mọi lứa tuổi”.

Cũng bởi, bất kể là trẻ em hay người già, giới lao động bình dân hay giàu sang quyền quý, đã từng nếm thử một cuốn bò bía, đều không thể cưỡng lại. Thậm chí, đôi khi ăn hết cả dĩa mà lắm lúc vẫn còn thòm thèm, cảm thấy chưa “đã”.

Theo lời bà tôi kể lại, bò bía vốn là món cuốn theo phong cách ẩm thực Triều Châu (Quảng Đông), Trung cộng du nhập vào Việt Nam. Tên “bò bía" cũng là từ mượn của tiếng Hoa vùng Phúc Kiến để gọi tên món ăn đặc trưng này.

Ở Sài Gòn, bò bía là món ăn vặt giá rẻ, dễ tìm kiếm, dễ ăn nên được nhiều người ưa chuộng.

Sau này, có dịp đi nhiều nước, tôi nhận thấy bò bía là thức ăn rất phổ biến trong các nước Đông và Đông Nam Á như Trung Hoa, Đài Loan, Thái Lan…

Lúc còn nhỏ, khi nghe người bán hàng rao món bò bía, đứa trẻ ham ăn là tôi cứ thèm thuồng vô kể.

Cũng bởi, thịt bò khi đó vốn là thức ăn rất đắt đỏ nên nghe rao bò bía, tôi lai tưởng lầm là cuốn thịt bò. Mãi đến lần đầu khi thưởng thức món bò bía, tôi mới ngỡ ngàng nhận ra phần nhân bên trong chỉ có tôm khô, củ sắn và lạp xưởng. Dẫu đơn sơ là thế nhưng hương vị của bò bia vẫn ngon khó tả, đặc biệt là lúc chấm cuốn bò bía ngập vô tương đen có ít ớt xay hòa cùng hành phi vàng ươm.

Bò bía ở Sài Gòn cũng thường phân biệt thành bò bía ngọt và bò bía mặn.

Với món bò bía ngọt, người bán sẽ cuốn bánh tráng với dừa nạo và kẹo mạch nha, rắc thêm chút mè hoặc đậu phộng nữa là xong. Món này tuy gây ấn tượng bởi vị ngon ngọt nhưng ăn mau ngán. Đa số người thưởng thức thường là trẻ con ưa chuộng, chứ hiếm khi thấy thực khách người lớn yêu cầu món này.

Cá nhân tôi dẫu yêu thích hương vị ngọt ngào của món bò bía ngọt nhưng tôi vẫn là “tín đồ” trung thành của món bò bía mặn. Biết tính cháu thích nên bà ngoại tôi thường xuyên chế biến món ăn này tại nhà, để dành cho bọn nhỏ nhâm nhi. Cách chế biến bò bía mặn của bà khá đơn giản. Tuy nhiên, bước đầu tiên phải chuẩn bị một số nguyên liệu như củ sắn, cà rốt, rau sống, trứng, lạp xưởng, tôm khô, đậu phộng, tương đen, tương ớt, bánh tráng để cuốn.

Nhà tôi ở vùng ngoại ô Sài Gòn khi đó có trồng một vườn củ sắn và rau sống nên mỗi khi cần chị em tôi lại hân hoan cắp rổ ra vườn tìm hái đủ nguyên liệu cho bà. Như những người nội trợ khác, bà tôi cũng thường tích trữ sẵn một ít đồ khô như mớ ruốc sông, vài quả trứng, mớ đậu phộng… Trong gian bếp đơn sơ, nhìn ra đường phố ồn ào tiếng xe, bà tôi ngồi tỉ mỉ sơ chế từng loại nguyên liệu.

Bà thường bảo:

“Làm bò bía không khó nhưng đòi hỏi việc chế biến nhiều loại nguyên liệu, gói ghém chúng lại với nhau cho hài hoà. Người thiếu tính kiên nhẫn sẽ khó lòng hoàn thành món này, các con à”.

Chắc đó cũng là lý do khiến bà tôi chế biến các nguyên liệu cực kỳ tỉ mỉ. Thậm chí, có nhiều hôm cuốn xong một đĩa bò bia cho chị em tôi thì lưng áo bà cũng ướt đẫm mồ hôi. Nhiều năm về sau, khi bà đã theo mây trắng về trời, ký ức về món bò bía đầy dư vị yêu thương của bà vẫn mãi trong tâm trí chúng tôi.

Thông thường, bà tôi sẽ xắt sợi củ sắn và cà rốt rồi đem xào, nêm thêm chút muối và tiêu là được. Trứng gà chị tôi sẽ đem tráng rồi nhẹ nhàng cắt thành sợi. Trong lúc đó, bà cũng tranh thủ nướng sơ qua món lạp xưởng rồi cắt thành lát mỏng. Sau khi chế biến xong, bà sẽ đem mỗi thứ một ít cuộn lại với bánh tráng thành những cuốn nhỏ lớn hơn ngón tay cái một chút, dài cỡ 8-10 phân là được.

Theo bà tôi, món bò bía mặn muốn ngon thì phải hội tụ nhiều yếu tố.

Củ sắn phải vừa chín tới, thấm đều gia vị. Các nguyên liệu phải được sắp xếp theo trình tự nhất định, để người ăn cảm nhận được tất cả hương vị trong một lần nhai. Ngoài ra, cuốn bò bía phải thật tròn trịa, đều đặn ở hai góc bẻ.

Chị tôi sẽ nhanh tay trộn tương đỏ, tương đen với đậu phộng giã nhỏ tạo thành một hỗn hợp nước chấm đặc sệt, thơm ngon. Sau khi hoàn thành món nước chấm, chị em tôi cứ thế cho từng cuốn bò bía chấm tương đậu phộng đưa vào miệng mà nhai, rồi hít hà xuýt xoa, cảm nhận từng vị mặn, ngọt, bùi, béo, cay, thơm, ngon của các nguyên liệu hoà quyện với nhau. Những trưa hè oi ả, ngồi cạnh nhau bên góc nhà cũ, chị em tôi ngồi nhấm nháp món ăn quen thuộc, thấy lòng ấm áp đến vô bờ.

Thỉnh thoảng, đôi lần quay trở về Sài Gòn, tôi hay dừng chân ghé ngang một quán bò bía ven đường, gọi thử vài cuốn, để ngồi nhấm nháp ăn thử món ăn hoài niệm của tuổi thơ. Rồi thẫn thờ, bùi ngùi nhớ lại những khoảnh khắc đã qua, tự dưng thấy sao khoé mắt mình lại cay cay, ươn ướt vị nhớ thương.

Lê Thiên Hảo

Món Ăn Dĩ Vãng 

Ông già cháo huyết hay bà cháo lòng cókhác gì những người muôn năm cũ. Họ là phần ký ức nhỏ trong một quãng hànhtrình nào đó của đời người, đầy nhọc nhằn biến động, gắn liền với bao chuyện vụnvặt, không sao quên được… Nhớ đâu viết đó.

Xe cháo huyết… đêm

Mùa đông năm 1975, Sài Gòn lạnh khủngkhiếp, lòng người cũng lạnh. Chiều xuống là… nhậu. Còn biết làm gì lúc đó bâygiờ? Nuối tiếc quá khứ, hoang mang với hiện tại và nghi ngờ ở tương lai. Vô vàixị với bè bạn cho ngấm mùi đời. Nửa đêm lửng lơ đạp về nhà, tấp vô xe cháo huyếtgần trường Lê Bảo Tịnh, đường Trương Minh Giảng (bây giờ là Lê Văn Sỹ). Chủquán, một ông già Tàu, không biết nấu cháo kiểu gì, mà ngon kinh khủng…

Cháo huyết ngon, ngon từ cháo tới huyết.Cháo ngọt thịt và huyết mềm và dai, với vài khoanh quẩy mỏng dính, cho ớt bằmthiệt cay, ấm lòng say xỉn. Hình như cháo huyết này được nấu với tôm khô và mựckhô. Cháo đã ngon, mà sao miếng huyết vừa dai vừa mềm thế!

Chỉ là hình minh họa thôi. Làm sao có thểchụp được dĩ vãng…

Ông già Tàu tính kỹ, kích thước tô cháonhỏ xíu, cháo múc chỉ tới nửa tô. Phải ăn tới năm tô mới tạm đủ… Hôm nào hẻo,kêu một tô, cho ớt thiệt cay, uống nhiều trà đá, cũng đỡ vã.

Mười năm sau, ông già Tàu không bán nữa,để xe cháo lại cho vợ chồng người con trai. Thằng con vẫn nhận ra khách quen,bàn tay múc cháo của nó nhuần nhuyễn như ông già, vẫn “cháo nửa tô”, đúng chuẩn!

Rồi mười năm sau nữa, vật đổi sao dời…Xây cất nhiều, cảnh đổi thay, chẳng biết xe cháo trôi dạt về đâu…

Năm nay Sài Gòn lạnh, lạnh bất thường. Mỗitối, tôi vẫn đi bộ qua con đường cũ, đôi khi nhớ ông già Tàu, nhớ “cháo nửatô”, nhớ ớt cay che khuất cơn đói, nhớ cả tâm trạng của thằng say xỉn lỡ cỡ…

Tôi có thể nói mà không lưỡng lự, cháohuyết ở đó ngon, chắc chắn ngon nhất đời…

Quán cháo lòng… chiều

Gọi là quán cho bảnh, chứ đó chỉ là cáisạp, ngó xéo sang chợ Đa Kao ở đường Nguyễn Huy Tự. Quán chỉ bán buổi chiều, từhai giờ đến năm giờ là vãn.

Bà chủ quán trạc ba lăm, chưa chồng, chảnh…Khách chiều bả, chưa thấy bả chiều khách bao giờ. Mặt lạnh, dễ quạu, ít cười.Ít không có nghĩa là không, thỉnh thoảng cũng thấy cười với… đàn ông.

Cháo lòng là phải đủ bộ: Huyết, tim,gan, phèo, phổi… Huyết không có gì đặc biệt, thua xa cháo huyết đêm của ông giàTàu, nhưng tim gan phèo phổi, bả cắt nhát nào ra nhát nấy, to và dày. Dồi làm mới…tuyệt! Khúc dồi to như ống nước, và chỉ nhồi thịt, không biết bả làm cách nàomà chiên giòn, ăn đã không chịu được, nhất là những khúc đầu dồi. Khách thích,muốn mua dồi về nhậu, không bán! Mua cháo và dồi, cũng không bán! Chảnh thế đó!

Cháo hầm xương, nên ngọt, nhưng hậu vịkhông dai dẳng như cháo huyết hầm tôm khô mực khô nói trên. Cháo lòng ăn vớihành củ tím thái mỏng, ngâm dấm, ớt bằm…

Cháo ngon, nhưng hơi đắt, tới 4 đồng/tô.Lương tôi hồi đó 73 đồng, trừ tiền gạo, nhu yếu phẩm này nọ, còn chừng 35 đồng,làm sao đủ… nhậu cho cả tháng đây?

Tiêu chuẩn tháng, gạo (13kg), đường(500gr), bột ngọt (50gr), thịt mỡ (600gr)… mang về nộp cho bà già gọi là… trảhiếu (để tối về còn có cơm nguội lục ăn). Còn mấy thứ khác thẩy ra chợ trời tuốt.Thuốc lá đen (ba gói), đẩy ra lấy thuốc rê hút. Sữa hộp, làm phòng lab nên nhànước “bồi dưỡng độc hại” mỗi tháng một hộp. “May” quá, bà già tôi không biết uốngsữa, nên sữa cũng chạy ra chợ trời luôn… Đẩy hàng ra chợ trời hồi đó cũng dễ, cóbà bán thuốc lá ngồi trước cổng cơ quan (đối diện chợ Đa Kao) thu gom… Đắt rẻ mộtchút, thôi kệ, hơi đâu trả giá…

Tô cháo lòng 4 đồng là xa xí phẩm. Thèm,nhiều khi thèm, xuân thu nhị kỳ mới dám rớ tới. Hồi đó thèm đủ thứ, thèm thịt,thèm cá, thèm chả lụa, thèm phở, thèm điếu thuốc thơm… Coi như trên đời khôngcó protein. Bỏ hết! Nhịn hết! Nhưng nhịn rượu, thì không. Mỗi tối, không ngồibên quán cóc, không đong đưa vài ly rượu, không san qua xẻ lại nỗi lòng với mấythằng bạn, người đi kẻ ở, tù tội chín phương, lừa vàng mất bạc, tình người điênđảo… Không ngấm qua men rượu, không nói được ra lời, làm sao ngủ được, sức đâumà chịu nổi những bế tắc trước mắt, những giả dối của ngày mai khi bước chânvào cơ quan…

Lương kỹ sư hồi đó đại khái là vậy. Thờihậu chiến, người ta cho rằng, trong ba dòng thác cách mạng, thì cách mạng khoahọc kỹ thuật là then chốt. Thứ then chốt này được “ưu đãi” đại khái như thế,còn sống sao thì tùy. Mỗi năm ôm một đề tài nghiên cứu, sáng chiều mặc áoblouse, nghía qua nghía lại mấy cái ống nghiệm, becher, burette… Tối về đi “cảo”xích lô kiếm tiền… nhậu. Thường thì tôi đi dạy luyện thi đại học nhiều hơn. Hồiđó chưa có… lò, nên chỉ dạy kèm, dạy nhóm. Học trò đa phần là con cán bộ từ rừng,trình độ quá yếu, dạy phải hạ thấp, hạ thấp nữa, căn bản của căn bản. Vậy mà tụinó đậu, đậu Y Dược hẳn hoi. Có vài em rất giỏi, nhưng lại rớt. Học tài thi phận,cái phận lý lịch buồn từ trong nhà ra tới ngoài đời. Mấy em bây giờ ở đâu?

Viết tới đây bỗng dưng khựng lại. Đangnói tới cháo lòng heo, sao lại quay sang nói lòng… người thế này?

Quán cháo lòng nằm ngay trước cửa cơquan tôi, coi như chòm xóm, vậy mà lâu lâu cũng phải “hót” bả một chút mới đượcviệc. Bà chủ chảnh, nhưng cũng có khi dễ chịu. Cuối tháng lãnh lương, cỡ hai giờchiều, đang dọn hàng còn ít khách, tôi ra quán gạ bả:

Chị cười, sao tôi thấy ngồ ngộ…

Ngộ cái gì?

Ngộ là đẹp đó, chẳng lẽ tui nói huỵch toẹtra. Chị coi được mắt, làm đồ mồi ngon, sao giờ chưa chịu lấy chồng? Thằng nàophụ chị, đâu chị nói tui nghe thử, tui đá cho nó mấy cái…

Thế là bả xả ra hàng chùm hàng loạt, nàolà bả đào hoa thế nào, nào là thằng nào thầm yêu trộm nhớ mà bả không chịu…bla… bla…

Khách tới đông, tôi xin kiếu vô làm việclại, nhưng không quên bỏ nhỏ bà chủ, Hôm nay tui lãnh lương, đãi mấy thằng bạnnhậu. Tui quảng cáo món dồi chiên của chị quá xá. Chị bán cho tui một tô, khônglấy cháo, chỉ lấy lòng và dồi, càng nhiều đầu dồi càng tốt. Cho vào bao nylon,lát về tui lấy… Chất lượng hàng hóa hôm đó, ngon rẻ đẹp bền (bền là lần sau muacũng khuyến mãi như thế), vượt trên mức mong đợi.

Lắm khi tôi tự hỏi, phịa đại một câu, vôthưởng vô phạt, làm người khác sướng, mà mình cũng có lợi, có phải là hành vi…đạo đức không? Thế giới này cả ngàn nhánh khổ rồi. Giây phút nào buồn, giâyphút nào vui đây?

Năm 84, tôi chuyển chỗ làm khác, chỉ thỉnhthoảng mới ghé quán cháo lòng Đa Kao. Giữa thập niên chín mươi, trở lại quáncũ, thì người khác ngồi bán. Nghe nói, bà chủ cũ chơi đề, vỡ hụi hay sao đó, đãbỏ đi xa rồi…

Ông già cháo huyết hay bà cháo lòng cókhác gì những người muôn năm cũ. Họ là phần ký ức nhỏ trong một quãng hànhtrình nào đó của đời người, đầy nhọc nhằn biến động, gắn liền với bao chuyện vụnvặt, không sao quên được… Nhớ đâu viết đó.

Lúc đầu định viết Món ăn dĩ vãng, viết hếtđủ món, viết một lần cho xong, nhưng mới tới cháo huyết cháo lòng đã thấy dài,thấy mỏi tay… Rồi tôi sẽ viết tiếp nếu còn người muốn… đọc. Mà dù không còn ngườiđọc, tôi cũng viết. Viết để trả nợ quá khứ, một quá khứ chẳng đâu vào đâu.

Còn gỏi khô bò, còn sò lông, còn bia lêncơn, còn rượu Cây Lý… Những thứ này xa lắc rồi. Mấy ai còn nhớ đâu, nhưng cókhi lại thấy chúng gần, thật gần… tưởng chừng như mới đâu đây thôi, như hôm naytôi ngồi viết bài này.

Chạm tay vào dĩ vãng, sao thấy ngậm ngùiquá!

Vũ Thế Thành

GIỌNG SÀI GÒN-PHIÊN BẢN ĐẶC BIỆT <<<<<<

“BỎ ĐI TÁM!” Và Phong Cách Ngồi Xe Của Người Miền Nam <<<<<<

Sài Gòn - Nhớ Hoài Một Tiếng Rao Đêm...!

Khi nói đến Sài Gòn, người ta thườngnghĩ đến nhịp sống vội vã, cuộc sống hoa lệ. Thế nhưng, có một điều rất gần gũimà bình dị và hầu như bất cứ người dân Sài thành đều nhớ tới da diết mỗi khi đixa, đó là tiếng rao.

Trong cuốn sách Sài Gòn – Chuyện đời củaphố, nhà văn Phạm Công Luận đã viết về kỷ niệm những tiếng rao của Sài Gòn ngàyxưa:

“Hồi trẻ, tôi đọc bài Quà đêm trên rạchTàu Hủ của Bình Nguyên Lộc trên một tờ báo và bật cười với nhận xét của ông khinghe tiếng rao quà trong đêm Sài Gòn: “Ai ăn, bột khoai… đậu xanh… bún tàu… nướcdừa… đường cát hôn!”. Điều ngộ nghĩnh là người rao kể rõ những thứ có trong mónchè đó, rất thật thà, bộc tuệch”.

• Tiếng rao Sài Gòn hồi 75 năm trước

Theo lời ghi của Phạm Công Luận, thì từhơn 70 năm trước (1943), đã có một người Pháp viết một bài dài về những lời raotrên đường phố Sài Gòn ngày đó, có vẽ minh họa, ký âm từng tiếng rao. Đó làE.Berges.

Những trang viết để lại của ông thật quýgiá, vì nếu không ký ức về chuyện đó sẽ mất đi: “Sáng bửng, Sài Gòn thức dậy trongtiếng rao hàng. Sự ồn ào của hàng ngàn kẻ buôn bán khiến không khí vui vẻ hẳnlên ở mỗi khu phố, mỗi con đường. Tiếng rao hàng vang lên từ Chợ Lớn đến ĐaKao, từ bến tàu Ba Son, chợ Mới (chợ Bến Thành) đến chợ Cũ (chợ Hàm Nghi), từnhà thờ đến nghĩa trang. Suốt bảy ngày trong tuần, dưới ánh mặt trời miền Namhay dưới cơn mưa tầm tã, họ cứ đi, đòn gánh trên vai hay đội rổ trên đầu, cácông và nhất là vô số bà bán hàng rao vang dưới những gốc me hay phượng vĩ, quyếnrũ những người thèm ăn bữa nhẹ hay mua vài món nho nhỏ dằn bụng…”.

Ông Berges tả cô hàng bán mía ghim: “Vớimột tay, cô điều chỉnh thúng trên đầu, tay còn lại rảnh, điều chỉnh bước đi nhịpnhàng. Cô ta cất giọng lúc này lúc khác thanh tao: Ai ăn mía không? Cô bị vây lạiở đường Norodom (ngày nay là Lê Duẩn) bởi những đứa trẻ với hai xu mua được haicây mía ghim”.

Khi nói về cô bán cháo cá, ông không hềnhắc đến nhan sắc, mà chỉ nói về dáng điệu của cô và cách bán hàng: “Đã 5 giờ chiều,dài theo đường Legrand de la Liraye (này là đường Điện Biên Phủ), cất lên giọngrao hàng ngắn của cô hàng bán cháo cá. Cô dừng chân góc đường, để xuống vỉa hèhai nồi đựng, xếp xếp mau lẹ những chén trên mâm bằng tre, ở giữa hai nồi cháo,quạt lửa hong nóng nồi cháo và phục vụ cho những khách vội vã thích ăn cháo cáhay đậu nấu nhừ. Thỉnh thoảng, cô đổi món hằng ngày và rao: Ai ăn cháo cá, búnkhông?”.

Lũ trẻ nhỏ kiếm sống trên đường phố bánthức ăn chế biến sẵn, sách báo, dịch vụ tại chỗ như đánh giày. Ông Berges luôn quansát chúng bằng đôi mắt dí dỏm: “Chúng có hai đứa, tuổi chừng tám đến mười, đểtóc cẩu thả bay theo gió, ánh mắt ranh mãnh. Chúng đi trên đường Pellerin(Pasteur), rồi cười giỡn, rượt bắt nhau, thỉnh thoảng chửi bới và đột ngột chỉnhsửa lại túi bán hàng rồi rao: đậu phộng rang, hạt dưa. Chúng ngoác mồm rao lớngiọng, không để ý đến giờ nghỉ trưa”.

Có khi chúng là những đứa bé bán báo:“Chúng tràn ngập trên đường Catinat (Đồng Khởi), ở những quán cà phê vỉa hè.Chúng rượt theo những bộ hành nhàn nhã, bằng những tiếng rao mời khó chịu mà tấncông liên tục khách uống bia. Trên đại lộ Norodom, trước nhà thờ, chúng chộn rộn,rình mò những người đạp xích lô và xe kéo, chạy lẹ tới họ, vừa chạy vừa lấy tiền.Chúng rao báo chữ Việt: Điện Tín, Sài Gòn ngày mai, thầy. Vào những chiều, khinhà xổ số địa phương mở ra, cũng những đứa trẻ đó ngang dọc các đường phố, khoảng22 giờ, bán vé số, giấy dò vé số trúng. Và sau đây là những lời tâng bốc sựgiàu sang: Lô-tơ-ri, giấy dò số Đông Pháp, thầy!”. Có khi là thằng nhỏ bán bánhmen, thứ bánh bây giờ chúng ta không thấy ai bán dạo nữa: “Nó để đầy bánh trongthùng gắn kiếng. Bánh nó làm bằng bột gạo lên men, rắc lên bánh loại bột thơm đậuvà nước dừa. Nó đi bán trên đại lộ Catinat, với thùng bánh trên vai và rao: Aiăn bánh men nước dừa không?”.

Theo quan sát của ông Berges, trên đườngphố Sài Gòn 74 năm trước, người bán hàng rong đa phần là đàn ông. Đó là chú bánchổi lông gà với lời rao ngắn gọn: “Chổi lông gà không?”; những người bán chiếubông: “Chiếu không?”; người bán tiết canh: “Ai ăn tiết canh không?”; người bánkhoai lang: “Ai ăn khoai lang nấu đường không?”… (Trích Phạm Công Luận – ChuyệnĐời Của Phố)

Trên trang thesaigontimes.vn, tác giả Nguyễn Minh Hải kể về những kỷniệm với tiếng rao đêm đã ngày càng xa vắng như sau:

“Những ấn tượng về tiếng rao hơn ba mươinăm trước mà tôi vẫn còn nhớ là “Ai ve chai, lông vịt, dép đứt, thau nhôm, đồ mủđồ bể bán hôn?”. Cái tiếng rao dài, lanh lảnh vọng từ đôi thúng gióng rảo quanhững đường quê, vào những hang cùng ngõ hẻm. Đó là cái thời người ta tranh mualông vịt nên khi làm vịt thì nhiều người thường cẩn thận để riêng lông ra, đểdành mà bán kiếm ít đồng. Còn cái dép mủ (được loại dép tổ ong trắng đã là sanglắm rồi!) sau khi vá, hàn, khâu chỉ, cột kẽm năm bảy lượt không thể mang được nữathì mới… được bán ve chai. Còn thau nhôm, thau nhựa, xoong nồi bằng nhôm… hàn tớihàn lui đến lúc không thể xài nữa thì mới được… hóa kiếp. Ngày ấy, người ta muanhiều loại như vậy mà gánh ve chai thường nhẹ tênh… Bởi những thứ nặng nặng mộtchút như sắt, đồng thì khá hiếm, làm gì có đồ ve chai là một chiếc xe đạp cũhay xác một chiếc xe máy như sau này!

Còn một loại tiếng rao nữa cũng đi vàolòng những đứa trẻ của những năm 1980, đó là tiếng leng keng của người bán cà rem.Cà rem ở quê tôi hồi đó dù là những ống nước si rô đủ màu xanh, đỏ, tím, vàngđược đông thành đá cũng đủ làm bao đứa trẻ cảm thấy hào hứng sau giờ học. Đôilúc, bọn trẻ con nhầm tiếng rao của người bán cà rem với tiếng… xe bò, bởi haicon bò kéo xe cũng được cột hai cái lục lạc bằng đồng, cũng kêu leng keng,nhưng người tinh ý sẽ nhận ra sự khác biệt về nhịp điệu…

Muộn một chút là tiếng rao bằng… kèn. Mộtcái kèn nhựa nhỏ phát ra tiếng kêu “éc éc” trên những chiếc xe đạp cũ lọc cọc.Đến đoạn này thì hình như lông vịt không còn được mua nữa. Đồ nhựa, đồng, sắt,nhôm… thì được mua nhiều hơn, bổ sung vào đó là các loại bịch mủ (túi nylon).Nghề “móc bọc” (lượm bịch mủ, chai lọ bằng nhựa…) đã ra đời. Đó gần như là nghềhạ đẳng nhất trong xã hội, dành cho người không có vốn, không nghề nghiệp,không nhiều sức khỏe… Nhưng quý biết bao, chính họ là những người góp phần làmsạch môi trường và tái chế biết bao thứ tưởng chừng bỏ đi để thành đồ có ích. Rồimua giấy báo cũ nữa. Đến những năm 1990, đời sống được nâng cao đáng kể, nhiềungười đã đọc báo nên người mua ve chai đưa giấy báo, sách cũ vào hàng hóa của họ.

Muộn chút nữa, tiếng rao phát ra từ băngcát sét, xài bằng cái bình ắc quy cột trên xe đạp hoặc xe máy. Người ta mua môtơ cũ, quạt máy, dàn vi tính, loa cũ, đầu máy, tivi hư…; người ta bán keo dínhchuột, bánh mì đặc ruột, bánh mì nóng giòn, bánh bông lan, bánh chưng bánhgiò…; người ta mời cân đo sức khỏe, mà một dạo cũng ăn khách lắm; người ta mờimài dao mài kéo… Câu “bánh mì Sài Gòn, hai ngàn một ổ, bánh mì Sài Gòn, đặc ruộtthơm bơ…” từng làm những sinh viên nghèo khao khát trong những buổi xế trưa hoặcnhững buổi khuya ngồi chống cằm học bài.

Dĩ nhiên, cũng không thiếu những tiếngrao truyền thống. “Ai chè đậu đen nước dừa hôn…” lảnh lót, ngọt ngào làm người nghetưởng tượng đến ly chè đậu đen thiệt là bùi, nước dừa thiệt là béo, ăn với đámát lạnh… Hay “ai xôi vò, xôi khúc đây…” mang âm hưởng miền Bắc, thường khiêukhích cái bao tử buổi sáng đương đói…

Ai ở Sài Gòn chắc không thể quên tiếngrao của những xe hủ tiếu gõ, mà bây giờ cả xe và tiếng rao ấy dần vắng bóng. Tiếnglốc cốc, lách cách của hai thanh tre hoặc cái muỗng gõ vào thanh inox đập đá cótần số khá cao nên vọng từ đầu hẻm đến cuối hẻm, từ dưới đường vang đến tận cănhộ tầng cao nhất chung cư. Tiếng gõ đó một thời mang hình ảnh của những đứa trẻngười miền Trung đen nhẻm, dáng đi thoăn thoắt, trông chất phác, dễ thương…

Tôi không thể quên một tiếng rao lạ lùnghồi gần hai mươi năm trước, khi còn ở trọ bên Phú Nhuận, sáng sáng có một ông giàcất tiếng “hi hi…” loanh quanh trong những con hẻm nhỏ. Nhà nào hết dầu hôi thìxách chai, bình ra mua, dùng để nấu lò xô. Ông đi bộ, xách hai can đựng dầu, cóhôm đi trở ra thì chỉ còn hai can không, nhưng cũng có hôm còn lưng lửng… Tôikhông bao giờ biết được vì sao ông lại rao bằng tiếng đó và cũng chưa từng ngheai giải thích. Thực ra cũng chẳng cần gì, tiếng rao đó chỉ là một quy ước, để mỗikhi nghe “hi hi” thì biết rằng có ông bán dầu hôi đang tới…

Bây giờ ở nội thành, người ta mua sắmqua mạng, qua siêu thị, tiếng rao đang dần nhạt nhòa, chỉ vang lên ở vùng ven, ởnông thôn. Tiếng rao bây giờ như chỉ là một phần của ký ức, của những kỷ niệm…”

st.

Sài Gòn Xưa - Những Con Đường Xưa | DanTon   <<<<<<

Tìm Hiểu Về VŨNG TÀU XƯA | PHƯỚC TUY – Ô CẤP – CAP   <<<<<<

Bà Quẹo Là Ai Mà Được Đặt Tên Chợ | Thực Hư Chuyện Ông Lãnh Và 5 Bà Vợ Nổi Danh Nam Kỳ Xưa

<<<<<<

Chuyện Một Thời Để Nhớ 

Thằng bạn Việt kiều mớiđây gửi mail cho tôi: “Sài Gòn dạo này còn nhiều xích lô không? Cứ đến nhữngngày tháng Tư này, tao lại nhớ đến xích lô. Bây giờ, mày chạy hai bánh nổikhông?” Chạy hai bánh ở đây là nghiêng xe, giữ thăng bằng, thì xích lô ba bánhcó thể chạy bằng hai bánh.

Tên Việt kiều này có thời là đồng nghiệp xích lô của tôi. Nó đang theo học banTriết (Tây) thì đứt phim. Sau 75, mọi ngành học bên Văn khoa (trừ Ngoại ngữ) đềucó “vấn đề”, môn Triết lại càng có “vấn đề” hơn nữa. Nó phải bỏ học, sống lôngbông đủ kiểu. Tôi theo ngành khoa học nên được chiếu cố cho học nốt những môncòn thiếu, ra trường và làm việc tại một trung tâm nghiên cứu.

Một buổi chiều cũng dạo tháng Tư thế này, lang thang ngoài phố, tình cờ gặp nóđang đạp xích lô. Tay bắt mặt mừng. Y ra hiệu cho tôi bước lên xe, chở thẳng raquán nhậu lề đường. Chén thù chén tạc, đời xích lô lắm chuyện ly kỳ bụi bặm. Ynói: “Tao mướn xe tháng, xài không hết công suất, chiều tối hay sáng sớm gì đó,khi nào rảnh, mày lấy xe tao chạy kiếm thêm tiền.” – “Tao chưa thử xích lô lần nào.Có dễ chạy không?” – “Không khó lắm”.

Nói vậy cũng hơi ngần ngừ, ngoài giờ làm việc cho cơ quan nghiên cứu, tôi còn dạykèm luyện thi đại học cũng kiếm thêm được chút đỉnh, đủ nhậu lai rai. Một bà bướcđến bên bàn nhậu hỏi: “Xích lô! Có đi không?” “Nghỉ rồi dì”, thằng bạn lắc đầu.Vài ly rượu đủ làm tôi bốc lên: “Để tao! Ngồi đó chờ một chút”. Tôi quay qua bàkhách: “Dì đi đâu?”

Hình như tôi có khiếu… đạp xích lô. Chẳng cần tập tành gì cả, mọi thứ đều antoàn, trót lọt. Nửa tiếng sau, tôi trở lại quán rượu, đặt số tiền cuốc xe đầutiên lên bàn, cười sảng khoái: “Năm giờ rưỡi chiều mai, tao ghé nhà mày lấyxe.”

Những năm sau 75 mọi thứ đều đổi đời. Leo lên chiếc xích lô, tôi cũng phải ăn mặcvà ứng xử như một người đạp xích lô thứ thiệt. Xắn cao ống quần chân phải để khỏibị xích xe nghiến nát, kẻo tai nạn dập mặt cũng không chừng. Nhưng điều quan trọnglà phải đội nón, tránh nắng là chuyện nhỏ, tránh gặp người quen mới là chuyện lớn.Thành phố Sài Gòn đông người mà ngõ hẹp, không ít lần tôi đã “đụng” phải họctrò, đồng nghiệp, thậm chí cả bạn (gái) ngoắc xe. Đời lắm nỗi oái oăm!

Có lần tôi chở hai bà khách, mà trọng lượng của cả hai chắc cũng trên tạ rưỡi.Trưa nắng, dốc cầu Thị Nghè dài như vô tận. Tôi chợt thấm thía câu thơ của CaoBá Quát: “Trời nắng chang chang người trói người…” Trời ơi! Hai bà khách vẫn vôtư cười nói, sao họ không xuống xe đi bộ một quãng cho mình đỡ khổ! Cho dù thếnào, có Chúa làm chứng, tôi đã tận lực làm tròn nhiệm vụ của thằng đạp xích lô.Dốc mỗi lúc mỗi cao, lực bất tòng tâm, tôi không còn ghì nổi tay lái, chiếc xeđổ nhào về phía trước… Đôi khi con người cũng nên biết lắng nghe những lời chửirủa mà tưởng như đang nghe nhạc trữ tình. Cuộc đời nhờ đó sẽ đỡ khổ hơn chăng?

Một trường hợp khác, tôi chở một bà khách ăn mặc quý phái, túi da, vòng vàng,son phấn sáng rực. Thỏa thuận địa điểm và giá cả xong, tôi khởi hành, dù giáhơi hẻo, nhưng chở một người thì xe cân bằng, dễ chịu hơn đi xe trống. Khi tớinơi, bà khách nói đi xích tới nữa, sắp tới, và tới nữa… cũng cả hơn hai cây số.Đến đây thì tôi hiểu mình bị lừa vặt. Tôi dừng xe lại, và lịch sự mời bà kháchxuống. Bả sừng sộ: “Mày là thằng đạp xích lô, chứ là cái thá gì mà đòi nói bàxuống…” Tôi nổi nóng, nhảy xuống xe, định ăn thua đủ, nhưng thoáng thấy quầnmình đang mặc ống thấp ống cao… Trong nháy mắt, tôi chợt nhận ra đúng thân phận,mình chỉ là thằng đạp xích lô. Tôi xua tay: “Tặng bà cuốc xe đó”, rồi lên xe đạpthẳng, còn kịp nghe tiếng nguýt đuổi theo: “Xí…! Nghèo mà còn làm phách…”

Những năm cuối thập niên 70, đầu 80 chẳng ai sống bằng lương nhà nước nổi.Lương kỹ sư khoảng 73 đồng. Nhu yếu phẩm gạo (13kg), đường (0,5kg), thịt mỡ(0,6kg)… được mua theo giá chính thức. Cũng phải kể, đàn ông được mua thêm 3gói thuốc đen, phụ nữ vài thước vải mùng. Mấy thứ này ngốn hơn nửa tiền lương rồi.Còn giá thị trường đại khái thế này: 3đồng/tô phở bình dân, 3đồng/xị rượu hạngbét, 0,5đồng/ly cà phê bắp… Mức sống tiêu chuẩn cán bộ (kỹ thuật) là thế. Còndân thường hầu như phải vật lộn theo giá thị trường. Sổ gạo khi có khi không,chen lấn, khoai mì, bo bo, hàng độn đủ thứ… Vậy mà thiên hạ vẫn sống, vẫn loayhoay kiếm cái gì đó để ăn, để tồn tại. Sức đề kháng của con người để sinh tồntrong nhiều trường hợp thật không tưởng tượng nổi. Sau này tôi mới hiểu vì saomấy ông tù cải tạo, phải chờ thả về nhà mới chịu… đổ bệnh.

La cà trong giới xích lô tôi mới biết ra rằng, không ít người là trí thức (cũ)đã chọn con đường mưu sinh này. Khá bộn cái gọi là “ngụy quân, ngụy quyền” cũngtham gia vào nghề này. Họ khó có chọn lựa nào khác. Ai cũng tìm cách che giấu thânphận, nhưng “phát hiện” ra nhau không phải là điều khó. Lúc ế độ, không cókhách, tấp vào bóng mát nào đó, nằm khểnh trên xe đọc sách. Tri thức vẫn là mộtnhu cầu, ngoài chuyện ăn uống.

Tôi biết có nhiều nhà giáo sau 75 bỏ nghề để đi hớt tóc dạo, bán thuốc lá lẻ, sửagiày dép… Tôi hỏi một vị: “Bộ không được lưu dụng hay sao mà bỏ nghề giáo? Làm nghềnày chi cho cực?” – “Không, tôi tự nguyện ‘mất dạy’. Tôi thà mất dạy…”, ông cựugiáo chức cười méo miệng. Tôi không hỏi thêm nữa, sợ ông buồn.

Có một nghề mà mấy ông cựu thầy giáo rất thích, nghề bơm mực, bởi nó dính dángtới văn phòng tứ bảo, cũng gần gần với cái “nghiệp” năm xưa của mấy ổng. Tôixin mở ngoặc một chút để các bạn trẻ có thể hình dung về cái nghề lỗi thời này.Bút bi mà các bạn đang dùng, xài hết mực thì vất đi. Sau 75, bút bi thuộc loại“quý giá” và là hàng dễ hỏng. Bút nào mà xài được tới hết mực, được xem làhàng… chất lượng cao. Xài hết thì mang ra ngoài đường bơm mực, xài tiếp. Nói tớibút dỏm, mà không nói tới giấy dỏm thì có vẻ hơi thiếu. Giấy vàng khè, còn lộmcộm những bã rơm rạ nghiền chưa kỹ, đè bút mạnh tay một chút để ra chữ, có khivăng cả bi ra ngoài. Tôi còn lưu giữ khoảng vài trăm trang giấy như thế, là cácbáo cáo và bản dịch tài liệu kỹ thuật. Đôi lúc ngậm ngùi, nhìn lại bút tích củachính mình. Quả là một thời kiên nhẫn không cần thiết.

Không phải khách đi xích lô nào cũng hãm tài như tôi vừa kể ở trên. Khách đàn ôngdễ chịu hơn, ít kì kèo. Khách nhi đồng thì miễn trả giá, cỡ nào tôi cũng chạy.Có khách lên xe, buông một câu: Anh chở tôi đi đâu loanh quanh cũng được, đi đủhai tiếng đồng hồ. Thời buổi đó, lên voi xuống chó, tình người đẩy đưa, tình đờiđen bạc, tâm tư chất chứa đủ chuyện. Người khách im lặng suốt cuốc xe. Tôi chởkhách, chở luôn nỗi buồn thời cuộc của họ.

Một buổi sáng chủ nhật, tôi chở bà khách từ chợ An Đông. Bà bao xe nguyên ngày,đi nhiều nơi trong Sài Gòn, mỗi nơi bà đi vào khoảng nửa tiếng, rồi trở ra đitiếp. Đi kiểu này thì khỏe, tôi khỏi tốn công cảo xe lòng vòng kiếm khách. Tớinơi, khách đi công chuyện của khách, tôi ngả người lên xe nằm chờ, và lấy sáchra đọc. Chặng cuối cùng, bà yêu cầu đi ra Bến xe Miền Tây để đón xe đò về RạchGiá. Có vẻ như đã xong công việc, bà khách ngồi trên xe vui vẻ bắt chuyện:

– Anh đạp xích lô lâu chưa?

– Chừng vài tháng.

– Tôi thấy anh đâu có dáng đạp xích lô, mặt mũi như thế phải là người có ăn học.

– Tôi đang kiếm sống bằng nghề đạp xích lô mà.

– Ban nãy tôi thoáng thấy anh đọc truyện tiếng Anh, quyển gì, à… “16 skeletonsfrom my closet”

Bà khách này đáo để quá… Tôi im lặng hồi lâu.

– Sao anh không đi?

– Đi đâu? – Tôi vờ ngớ ngẩn

– Ở đây khó sống. Bên kia còn thấy tương lai…

Tới bến xe, bà trả tôi gấp đôi số tiền thỏa thuận. “Anh không muốn đi thật sao?”Tôi lờ mờ hiểu ra công việc của bà sáng nay. “Tôi có hoàn cảnh riêng. Chúc chịđi bằng an.”

Đi vài bước, bà khách chợt quay lại, rút ra trong túi xách quyển sách: “Anh cầmcuốn này mà đọc.” Tôi chưa kịp cám ơn bà đã quầy quả đi ngay vào bến. Đó là tiểuthuyết “Nhịp cầu trên sông Drina” của Ivo Andritch.

Sáu tháng đạp xích lô, tôi hiểu ra được nhiều mảng đời, nhiều số phận. Cuộc sốngđảo điên và kỳ lạ, một chút tàn nhẫn, một chút thánh thiện, không đơn giản nhưnhững gì tôi chúi mũi trong phòng thí nghiệm.

Trong những ngày gian khổ đó, bên cạnh những mảng tối, vẫn còn đâu đó vài điểmcoi được. Thèm miếng thịt, thèm lắm, vậy mà dĩa thịt trong mâm cơm nhiều khicòn đầy, người này nhường người nọ, không ai nỡ gắp. Tuổi trẻ thời nay khônghình dung nổi chuyện lẻ tẻ đó. Thế hệ @ là phải nhanh như điện xẹt, yêu cuồng sốngvội. Đối với họ, cuộc sống là hưởng thụ, là đề cao cá nhân, là ứng xử bầy đàn.Chia sẻ cái gu ăn chơi thì được, chứ chia sẻ tấm lòng thì hơi khó. Thanh niên thiếunữ giành giựt ở hội chợ hoa Hà Nội năm nào chẳng phải là điều đáng suy nghĩ haysao? Hay chỉ cách đây vài hôm, báo chí đưa tin, cả ngàn fan nữ thảng thốt vì vẻđẹp của một ngôi sao Hàn Quốc. Cũng chả trách bọn trẻ được, một khi triết lýgiáo dục đã không xem con người là cứu cánh, mà chỉ xem con người là phương tiệncho mục tiêu nào đó.

Còn biết bao chuyện để nói. Tóc bạc rồi, không nói bây giờ thì lúc nào sẽ nóiđây? Và nói để ai nghe? Bọn trẻ không chừng vừa nghe vừa bấm facebook, twitter,hờ hững với quá khứ. Nói ra không phải để than vãn một thời khổ cực, mà đâu chỉcó chuyện cơm áo gạo tiền mới làm mình khổ cực. Còn nhiều thứ khổ khác nữa, khổtinh thần thì đến giờ vẫn còn phải chịu đựng. Tôi nhớ câu nói của một người bạnđã khuất núi: “Nghèo thì ăn bắp ăn khoai cũng chịu được, nhưng chịu nhục thìkhông.” Có cách nào khác không?

Quyển tiểu thuyết bà khách để lại, chiếc cầu trên sông Drina được xây từ thế kỷXVI, nối liền Bosnie và Serbie, khi đó Nam Tư còn thuộc đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ.Viên tể tướng của đế quốc lại mang dòng máu Nam Tư, đã cho xây chiếc cầu bắcngang dòng sông ngăn cách đó. Máu và nước mắt, thù hận và nhẫn tâm. Biết bao biếncố xảy ra chung quanh cây cầu trải dài suốt bốn trăm năm, từ chiến tranh, bệnhdịch cho đến cái chết của một thiếu nữ lao mình xuống sông Drina vào ngày hôn lễ,hay tâm tư của cô chủ quán già Lotika ê chề vì tình đời bạc bẽo. Rồi chiếc cầucũng đến ngày kết thúc số phận của nó khi Thế chiến thứ Nhất bùng nổ. Số phận củachiếc cầu và thân phận của con người. Bốn trăm năm có là giấc mộng?

Thằng bạn xích lô bỏ đi từ giữa thập niên 80, từ đó chưa một lần trở về ViệtNam. Ra nước ngoài, nó đi học lại và trở thành chuyên viên máy tính, bỏ lại saulưng một thời mưa gió và lý sự cùn về triết học Hiện sinh, nhưng một thời xíchlô chắc chưa đến nỗi quên, mặc dù có thể nó không hình dung nổi xích lô ở SàiGòn lúc này được trang hoàng lộng lẫy như xe hoa để chở khách du lịch Tây.

Người Đà Lạt nói: “ba chiều, chín chiều”, nghĩa là ba chiều mưa, qua đến chiềuthứ tư vẫn còn mưa, thì sẽ mưa thêm năm buổi chiều nữa. Đà Lạt lúc này đang mưađến chiều thứ ba rồi, và có lẽ trong những ngày cuối tháng Tư này, mai sẽcòn mưa nữa, mưa cho đủ chín chiều, có khác gì “cửu hồi trường”, chín chiều quặnđau?

Tôi nhìn ra sân vườn, mưa vẫn rơi rả rích. Mưa rơi trên khóm trúc sát bên cửa sổ,rơi từng giọt một, chẳng vội vàng gì. Vậy là 38 năm đã trôi qua, rồi câu chuyệnbốn trăm năm chiếc cầu trên sông Drina, và còn biết bao chuyện của một thờichưa nói hết. Buồn!

VŨ THẾ THÀNH

Cà phê không đường

Quán cà phê nằm trên đường Đinh Tiên Hoàng, hướng về phía Đa Kao. Lần đầu tiên đến cùng Huỳnh Trọng Mẫn, tôi đã ngạc nhiên vì tên của quán: cà phê Duyên Anh. Cứ tưởng đây là quán của nhà văn nổi tiếng, nhưng khi biết ra thì không phải. Có lẽ chủ quán là người đọc và hâm mộ nên lấy tên nhà văn đặt cho quán cà phê của mình? Quán cà phê Duyên Anh lúc nào cũng đông nghẹt khách, có khi phải đợi bàn cả buổi trời. Không phải chỉ vì tên quán, mà vì hai cô con gái xinh đẹp của chủ quán. Khách toàn là công tử thư sinh, anh hùng hảo hán. Từ những bác sĩ tương lai của trường đại học y khoa, đến các sĩ quan không quân vẫn mặc đồ bay ngồi uống. Chưa kể so với Mẫn, ngay lần đầu vào quán tôi đã mang nhiều mặc cảm, vừa là sinh viên sư phạm nghèo lại chẳng được đẹp trai! Trái với mặt "búng ra sữa" của tôi, Mẫn cao to da ngâm đen và có nụ cười má lún đồng tiền thu hút người đối diện, nhất là phái nữ. Đã vậy, Mẫn còn được mệnh danh là "công tử Cầu Ngang" của xứ Trà Vinh. Nghe nói gia đình Mẫn làm chủ hai nhà máy xay lúa, một tiệm vàng và một vựa thu mua trái cây nổi tiếng trong tỉnh.

            Mẫn và tôi chọn được chiếc bàn khá gần quầy tính tiền. Phía sau quầy tính tiền là người con gái ốm dong dỏng và có khuôn mặt trái soan rạng ngời. Một ly cà phê phin đá không đường cho Mẫn và một cà phê sữa đá, nhiều sữa cho tôi. "Đó là cô em. Toa đợi cô chị thì biết thế nào là nhan sắc!", Mẫn cười nói nhỏ. Học trường nội trú chương trình Pháp ở Sóc Trăng, Mẫn luôn "moa, toa" với bạn bè. Được hắn ca ngợi là nhan sắc, chắc hẳn phải là "chim sa cá lặn" rồi. Mà quả thật không sai. Quán cà phê sáng hẳn lên khi người con gái bước ra. Mái tóc lỡ lưng, dáng thon thả với đôi mắt long lanh rạng ngời, nàng như một người bước ra từ bức tranh tố nữ. Có lẽ đây chỉ là sự so sánh vụng về nhưng tôi không biết phải dùng chữ nghĩa nào hơn trong lúc này! Nàng đưa ánh mắt to tròn nhìn mọi người khách trong quán, nhưng chừng như cũng không nhìn ai? Mẫn đưa tay vẫy chào và nàng mỉm cười đáp lại. Người con gái đẹp như một pho tượng, tôi chợt nghĩ. "Toa thấy thế nào?". "Rất đẹp, nhưng không phải gu của tui", tôi thật lòng. Cuộc sống đời thường đã cho tôi vài lớp da non những vết xước của nhan sắc, của cái đẹp chỉ nên chiêm ngưỡng từ khoảng cách.

            Mẫn thưởng thức từng ngụm cà phê đen sánh, không đường. Tôi chào thua và thật sự khâm phục. Chỉ có một vị đắng và đắng. Có lẽ tuổi trẻ của Mẫn đã quá nhiều vị ngọt, cần đắng để thêm hương cuộc đời? "Moa đã coi tướng số toa rồi. Duyên phận của toa dính toàn là nữ tướng không hà", hắn nói chắc nịch. Mà thật vậy, tôi chưa bao giờ có "cô bồ" nào liễu yếu đào tơ, mà toàn là tuyển thủ bóng bàn hay trong đội bóng chuyền của trường. Nghĩ cũng lạ, câu "nồi nào úp  vung nấy" chẳng biết có ứng trường hợp của chúng tôi? Mẫn cao lớn to con thì luôn cặp kè mấy cô  nàng mình hạc sương mai. Còn trói gà không chặc như tôi, thì luôn gặp đối thủ to con lớn xác. Hay luật bù trừ cũng không biết chừng! Nhiều lần Mẫn rủ rê tôi về thăm quê hương Cầu Ngang của hắn, nhưng tôi vẫn chần chờ chưa sẵn dịp. Hơn nữa dường như Mẫn không có nhiều cảm tình với T. Hương, người bạn gái của tôi và ngược lại. Tính tình phóng khoáng, mạnh mẽ T. Hương có nhiều sắc thái "con trai" với khuôn mặt hoa khôi của khoa hóa sinh. Nên khi đi cà phê với Mẫn là không có Hương và khi lang thang nghe nhạc cùng nàng thì chẳng bao giờ có sự tham gia của hắn. Ngày tháng cứ vậy mà trôi qua. Mẫn và tôi vẫn thân nhau, vẫn cà phê Cheo Leo, Duyên Anh, Năm Dưỡng. T. Hương và Mẫn vẫn không "ưa nhau" ra mặt mỗi lần tình cờ gặp gỡ.

            Chung quanh chàng "công tử cầu Ngang" lúc nào cũng thấp thoáng vài bóng hồng, nhưng chưa thấy Mẫn mặn mà với một người. Hỏi, thì được hắn cười cười "Chắc tại chưa tới duyên nợ"! Tôi đã thấy Mẫn đăm chiêu, lặng lẽ dù bên cạnh là người bạn gái xinh đẹp vô cùng. Và nhiều lần hắn nói đến chuyện muốn đi Pháp du học, "Bộ tính tìm em gái  tóc vàng mắt xanh sao", tôi nói theo. Mẫn chỉ yên lặng, không hưởng ứng. Đây không phải chuyện "mơ" mà Mẫn đã có một học bổng của Trung tâm văn hóa Pháp. Đôi lúc tôi ganh tị và ước muốn được một trong ba phần Mẫn có. Đẹp trai, con nhà giàu và học rất giỏi... Mặc dù học sư phạm khoa Pháp văn, nhưng Mẫn rất giỏi Anh ngữ và cả Hán văn. Nhiều ngày tôi phải ghé nhà của Mẫn để nhờ hắn chỉ dạy thêm và dịch một số văn tự bằng chữ Hán.

 

            "Theo em xuống phố trưa nay đang còn chất ngất cơn say
            Theo em bước xuống cơn đau, bên ngoài nắng đã lên mau
            Cho nhau hết những mê say, cho nhau hết cả chua cay
            Cho nhau chất hết thơ ngây, trên cánh môi say
            Trên những đôi tay, trên ngón chân bước về tình buồn, tình buồn…"  (1)

           
Tiếng hát chơi vơi, quyện chặc vào nhau của đôi uyên ương âm nhạc như khoảng không gian của tận cùng nỗi nhớ. Đêm chìm theo tiếng còi giới nghiêm kéo dài trong băn khoăn, khắc khoải. Trên tầng ba căn nhà mướn của Mẫn, tôi chợt nhớ T. Hương vô cùng. Nhớ bàn tay xiết chặc, nhớ quấn quít môi hôn. Mối tình tưởng chừng như không có mà yêu người trĩu nặng. Có lẽ tình yêu tha thiết nhất, đầm thấm nhất luôn đến từ tình bạn? Tôi và T. Hương quen nhau, chơi trong nhóm bạn gần cả năm không có chuyện gì. Nàng thường gọi tôi là "công tử bột", còn tôi đặt cho T. Hương cái tên "bà chúa ăn hàng". Mưa dầm thấm đất, một ngày người đẹp tỏ tình: "Để đợi anh nói trước, chắc em thành bà lão"... T. Hương mang phân nửa dòng máu của mẹ, một Công Tằng Tôn Nữ và phân nửa của cha, một công chức người Long Xuyên. Dáng dong dỏng cao, T. Hương mang tính tình cởi mở của vùng sông nước Cửu Long và cả tính dè dặt, “kiểu cách” của người con gái Huế. Nàng có khuôn mặt thật đẹp, thu hút người đối diện và thắp sáng cả căn phòng khi bước vào...

            Căn lầu của Mẫn rộng và đầy đủ tiện nghi. Chẳng so với căn gác nhỏ hẹp thiếu thốn của tôi. Đêm nay tôi ở lại nhờ Mẫn giúp viết bài Hán văn, phải nộp trình vào tuần tới. Tôi loay xoay mấy ngày chưa xong, hắn chỉ cần vài giờ là hoàn tất bài luận văn trôi chảy, gẫy gọn. Nói sao không ngưỡng mộ Mẫn cho được. Đêm đó hắn nhường giường nệm cho tôi và ngủ trên chiếc ghế bố bên cạnh. Chuyện qua chuyện lại rồi tôi thiếp đi lúc nào không hay...

            Chợt giấc giữa đêm, tôi cảm chừng hơi ấm của bàn tay người mơn trớn, choàng vai chân gác. Tôi ý thức ngay thân người to lớn đó là Mẫn. Chút cảm giác bất ngờ, chút cảm giác hoang mang. Chưa kịp phản ứng thế nào, tôi nghe bên ngoài trời đang đổ cơn mưa lớn và hình như Mẫn vẫn còn đang thức qua hơi thở bên tai. Đi cắm trại, đêm không ngủ ngoài trời đám con trai chúng tôi co rúc vào nhau ngủ gà ngủ gật là chuyện thường tình. Nhưng đêm nay, dưới chân gác và vòng tay của Mẫn, tôi có chút cảm giác gì đó không tự nhiên, sờ sợ... Tôi đẩy nhẹ cánh tay Mẫn và nhốn ngồi dậy. Tất cả bất ngờ và diễn tiến khá nhanh. Mẫn vẫn nằm yên như ngủ say, không hay biết. Chừng như trong tôi có chút ngượng ngùng, có chút thương hại. Trên chiếc ghế bố sát bên, tôi cũng nằm lặng yên và cả đêm dài không ngủ.

 

          Cuối hè 2021, tình hình đại dịch Covid-19 trở nên căng thẳng và trầm trọng ở Việt Nam, nhất là thành phố Sài Gòn. Giãn cách khắp nơi, phong tỏa cùng khắp. Con số lây nhiễm và tử vong đã lên đến con số đáng lo ngại trên cả nước. Hầu hết bạn bè, người xưa năm cũ đều ở tuổi về hưu, an phận. Mỗi người một hoàn cảnh,  mỗi người một định mệnh. Những năm tháng mệt nhoài của cuộc bể dâu trí nhớ dần dà đã có sự lựa chọn, quên ai nhớ ai hay cả trong lúc nhớ lúc quên... Đã hai năm nhân loại phải đương đầu với cơn đại dịch Coronavirus của thế kỷ. Chuỗi ngày dài sống trong âu lo và sợ hãi, con người đã có những thay đổi, có những cái nhìn khác về cuộc đời, về tham vọng, về lợi danh. Con người sẽ thấm hơn về lẽ vô thường. Những cái chết nhanh chóng chỉ vì một hơi thở, chỉ vì thiếu sự chăm sóc kịp thời. Lằn ranh sinh tử chỉ là một khoảnh khắc, chỉ là một phút giây. Con người chừng như ngộ ra một điều: tất cả là vô nghĩa. Buông hai tay là chẳng còn gì. Một thân xác mới thấy đó, hiện diện trong cõi đời với một số phận bỗng chốc chỉ còn là một nắm tro tàn. Một con người, một cái tên trong phút chốc đã biến mất vĩnh viễn trên cõi đời này.

            Tôi bàng hoàng khi nhận được dòng tin nhắn ngắn ngủi: "Anh Hoàng còn nhớ Huỳnh Trọng Mẫn không? Anh ấy vừa mất vì nhiễm Covid 19 ở Đồng Nai. Sẽ thư chi tiết cho anh sau. Em, T. Hương". Huỳnh Trọng Mẫn, làm sao mà quên được. Người bạn "đặc biệt" của một thời sinh viên, của một thuở Sài Gòn cà phê không đường và những tiếng còi giới nghiêm... Sau tháng 4, 1975 thì Mẫn về dạy Pháp văn tại Bình Dương. Vài năm sau nghe hắn lấy vợ, rồi thưa dần tin tức. Thời kỳ bao cấp, ngăn sông cấm chợ cuộc sống co cụm, tản mát khắp nơi mạnh ai mấy sống. T. Hương lấy chồng, về dạy và sinh sống ở Củ Chi. Còn tôi thì chuyển về dạy trường cấp 3 Rạch Sỏi, lấy vợ và vượt biên vào giữa năm 1981. Tất cả tưởng chừng chấm dứt, đứt hẳn cuốn phim cuộc đời thoáng chốc... Vậy mà hai mươi năm sau, ở tuổi "tri thiên mệnh" tôi bắt đầu cuộc hành trình tìm lại bạn cũ người xưa một thuở. Lúc đó mạng xã hội chưa có, nhưng nhờ các tổ chức cựu sinh viên sư phạm Sài Gòn nên cũng không khó. Tuy nhiên một số bạn học, người xưa chợt biến mất, bặt vô âm tín. Người đầu tiên tôi ra công tìm kiếm và liên lạc được là T. Hương. Người tôi yêu một thuở, người từng nói lời yêu tôi hết kiếp đời này. Mừng vui, ngậm ngùi để biết được phận người, duyên nợ. Tình yêu đã lấp kín, còn lại là tình bạn, là hình bóng người xưa... Qua Hương tôi biết thêm nhiều cuộc sống, hoàn cảnh của nhiều người bạn khác. Trong đó có Huỳnh Trọng Mẫn. Điều ngạc nhiên là bấy giờ T. Hương và Mẫn lại trở thành đôi bạn chí thân. Sau hơn 5 năm chung sống có với nhau một đứa con gái, vợ chồng Mẫn chia tay. Mẫn sinh sống ở Đồng Nai, mở lớp dạy thêm ngoại ngữ và trở nên khá giả. Những năm Việt Nam mở cửa, phát triển kinh tế "thị trường" Mẫn cùng vài người bạn mở trung tâm dạy ngoại ngữ ở Biên Hòa. Được thời, chi nhánh trung tâm ngoại ngữ mọc ra cùng khắp các thành phố lân cận. Nhiều lần Mẫn mời mọc vợ chồng T. Hương về giám đốc cơ sở nhưng Hương từ chối. Mẫn không chịu "đi thêm" bước nữa và sống độc thân đến cuối đời.

            Nếu bạn để ý, ở cuối mỗi con đường là những khoảng đất trống. Cũng không khác hơn, ở cuối mỗi cuộc đời là nỗi lấp đầy của cô đơn? Mẫn ra đi lặng lẽ, đơn độc trong bệnh viện dã chiến cách ly của huyện. Gần hai tuần sau mới hỏa táng và tro cốt được chuyển về cho một người chị ở quận 7, Sài Gòn. Một đời ầm ĩ, ngang dọc rồi cũng chẳng qua lẽ vô thường. Một kiếp người âm thầm bên lề xã hội, cũng không thể nhỏ con số không cuối nẽo. Cái chết là điểm hẹn duy nhất, mà dù bạn là ai cũng trắng tay bước vào. Mẫn đã vĩnh viễn ra đi là phủ trắng mọi u uẩn đời này... Mấy buổi sáng hôm nay, tôi đều pha thêm một tách cà phê đen không đường để tưởng nhớ bạn. Tất cả rồi cũng xuôi theo một dòng đời luân lưu không trôi ngược. Chỉ một lần, chỉ một lần thôi phải không bạn tôi! Có yêu thương, có giận ghét, có hờ hững, có oán hờn... đến đâu chăng nữa, cũng vô nghĩa lúc xuôi tay.

            "Ta nghiêng tai nghe lại cuộc đời, thì hãi hùng hoàng hôn chợt tới
            Ta nghiêng vai soi lại tình người, thì bóng chiều chìm xuống đôi môi
            Đang đam mê cho đời nở hoa, chợt bàng hoàng đến kỳ trăn trối
            Đang nâng niu cuộc tình lộng lẫy, bỗng ngỡ ngàng hụt mất trên tay..."  (2)

 

            Cuối đông, gió thoáng về nhè nhẹ. Trời giao mùa luôn ấp ủ những hương xưa. Tôi dấu kín chuyện "mơn trớn" trong đêm đó của Mẫn với T. Hương và kể cả bà xã tôi bây giờ. Tình yêu là điều có thật và không thể thấy được bằng mắt thường. Như nụ hôn ngày đó ngất ngây, nhắm nghiền đôi mắt. Tình yêu luôn trước hết và sau cùng, là sự mù lòa của ý thức. Cảm nhận được tình yêu là niềm hạnh phúc lớn nhất của một đời người. Dù chỉ một lần, dù chỉ một sát na! Tách cà phê không đường trước mặt tôi đang nghi ngút khói. Làn khói mong manh tan loãng vào khoảng không bất chợt. Tôi bỗng thấy mắt mình se nhẹ, cay cay. Làm sao đây để tôi không chớp mắt? Làm sao đây, để giấu được ngấn lệ lưng tròng đang rơi mặn trong tôi?

 

– Nguyễn Vĩnh Long

(1) Vũng Lầy Của Chúng Ta - Lê Uyên Phương

(2) Tưởng Niệm - Trầm Tử Thiêng

Có thực "Sài Gòn cái gì cũng có" không? 

Tác giả Nguyễn Gia Việt

Sài Gòn Ngồi Nhớ Xa Xăm 

Mỗi khi nhớ về Sài Gòn người ta hay nhắcđến những cơn mưa chóng vánh, chợt đến chợt đi, hiếm khi nào có những cơn mưadai dẳng. Thế nhưng, trong mắt nhiều người vẫn thích cái nắng ấm Sài Gòn hơn.

Chẳng biết nhà thơ Nguyên Sa cảm nhận hoặcyêu cái nắng Sài Gòn đến thế nào khi ông viết: “Nắng Sài Gòn anh đi mà chợt mát…”. Riêng tôi, dân Sài Gòn chính hiệu “con nai vàng” thì Sài Gòn giống như nhữngcô tiểu thư đỏng đảnh kiêu kỳ nhưng thật dễ thương.

Sài Gòn nỗi nhớ không tên

Em còn nhớ hay em đã quên

Nhớ Sài Gòn mỗi chiều gặp gỡ

Nhớ món ăn quen nhớ ly chè thơm

Nhớ bạn bè chào nhau quen tiếng

Phố em qua gạch ngói quen tên

Sài Gòn ngày xưa còn là thành phố của sựkhập khiễng. Một bên là những biệt thự kín cổng cao tường với các cô tiểu thưcành vàng lá ngọc, một bên là khu ổ chuột, chênh vênh trên dòng kinh nước đen vớithằng Chí con Mén, thằng Sớm con Mơi … đen nhẻm, mình trần trùi trụi, suốt ngàyrong ruổi phơi nắng gió ngoài đường để nhặt từng đồng bạc lẻ.

Vậy đó, giữa những gì được coi là vănminh, văn hóa là những tiếng chửi thề “như hát”, và bên cạnh một không gian imvắng của “nỗi buồn cư xá” là những ồn ào, bụi bặm của một đường phố vội vã, hốihả xuôi ngược cho cuộc mưu sinh đời thường.

Sài Gòn đáng yêu lắm! Tuy cuộc sống đơngiản, phóng khoáng thế nhưng, người Sài Gòn lúc nào cũng luôn tất bật, vội vãnhư sợ đánh mất thời gian. Người Sài Gòn không màu mè hoa lá hẹ, cũng chẳng cầntriết lý sâu xa. Sài gòn là những buổi trưa hè hiu hiu gió nhẹ, là những cụmmây trời trôi lang thang. Sài Gòn những đêm nằm nghe mưa rơi tí tách bên hiênnhà như từng giọt buồn thánh thót, mênh mang trong đêm dài cô quạnh.

Sài Gòn có tiếng rao đường phố của nhữnggánh hàng rong dưới sương đêm nghe đến nao lòng. Có rất nhiều tiếng rao đườngphố mà thoạt nghe ta chẳng hiểu ý nghĩa, nhưng cứ nghe mãi cái giai điệu ấy thìthành quen, và cũng biết được họ bán thứ gì. Cái thói quen ăn khuya còn là nétvăn hóa của người Sài Gòn. (Sài Gòn trong tôi/ Phan Văn Thanh)

Vì thế, những gánh hàng ăn khuya cũng đượcđem đến tận cửa, nóng bốc khói, từ chiếc bánh giò, bánh chưng, chè đậu trắng nướcdừa, tàu hũ, mì gõ … bây giờ Sài Gòn không còn thấy ai bán kẹo kéo, bánh bao chỉ,sương sa hạt lựu hay mía ghim, mía hấp nữa.

Em còn nhớ hay em đã quên

Nhớ Sài Gòn mưa rồi chợt nắng

Nhớ phố xưa quen biết tên bàn chân

Nhớ ngựa thồ ngoại ô xa vắng

Nối xôn xao hàng quán đêm đêm

Sài Gòn tuổi thơ tôi

“Một ngõ vắng xôn xao

Nằm trong lòng phố lớn …”

Tôi được sinh ra và lớn lên tại Sài Gòn.Nhà tôi ở trong một con hẻm nhỏ của trại định cư gần ngã ba ông Tạ, nhà cửa sansát, cư dân trong hẻm hầu hết đều biết nhau và chỉ cách vài chục mét là cánh đồngrau muống Sơn Tây. Ban đêm gió từ cánh đồng thổi lồng lộng đến độ muốn cuốn baymọi thứ.

Ngày ấy, hầu như mọi ngôi nhà còn lợpmái lá. Buổi trưa hè, đặt cái lưng trần xuống nền xi măng mát lạnh, rồi cơn giótừ đâu về cứ hiu hiu thổi ru ta vào giấc ngủ mơ ngoan. Ngoài kia, bầu trời caoxanh ngát, từng chùm mây trắng trôi lãng đãng, phiêu bạt về một phương trời nàođó xa xăm, cho ta cảm giác một cuộc sống thanh bình mà không hề cô đơn, lạclõng.

Sài Gòn trong nỗi nhớ của tôi là nhữngbuổi chiều thả diều, đá bóng ngoài cánh đồng rau, là những trưa hè tụ tập nhauđi bắn chim, hái trộm xoài, trộm ổi. Sài Gòn là những lần bấm chuông nhà ngườita cho tới khi nghe chửi và bị rượt chạy vắt giò lên cổ.

Sài Gòn là những lần hùn tiền đi bơi ở hồtắm Chi Lăng bên Phú Nhuận, là ổ bánh mì xịt tương ớt chia nhau ăn đỡ đói để đạpxe về nhà, là chơi bắn bi mo-răng-co với những giao ước đến khó hiểu như câu thầnchú: “lang cang báng dội ăn tiền”. Đôi khi chỉ vì nói sai hay nói thiếu một chữlà có thể lao vào đánh nhau chí chết để rồi ngày mai lại gọi nhau í ới chơi tiếp.

Sài Gòn là những chú dế “hộp quẹt” xáchrâu lên quay, thổi phù phù đá “bắt xác”. Những ngày hè, ngoài trò chơi cù, chơikhăng với dích-táng-gà, hoặc chơi chọi đáo…bọn trẻ con chúng tôi còn lang thangkhắp phố xá, tìm những vỏ bao thuốc lá về chơi, mỗi loại bao thuốc lá mang mộtmệnh giá riêng, loại thuốc lá càng hiếm thì mệnh giá càng cao như thuốc láCamel có hình con lạc đà, thuốc Salem, Pallmall, Lucky… những loại có mệnh giáthấp là Ruby, Capstan, Cotab …

Đó là chưa kể đến trò chơi “tạt hình”,hay “bật tường” bằng những chú lính nhựa. Mùa nào trò chơi đấy, bọn nhóc chúngtôi ngày đó có biết bao trò nghịch phá, bao nhiêu thứ để chơi, trò chơi của nhữngđứa trẻ con nhà nghèo.

Rồi thời gian lặng lẽ trôi qua dần,chúng tôi giã từ thơ ngây, giã từ dòng sông tuổi nhỏ để bước vào thế giới củatuổi trăng tròn với chút mơ mộng, chút bâng khuâng, ngại ngùng và một chút nhớnhung mong manh trước cái nhìn của người con gái. (Sài Gòn trong tôi/ Phan VănThanh)

Thuở ấy, Sài Gòn là những ngu ngơ nắng lụa,là những lần hái hoa phượng ép vào vở thành cánh bướm tặng nhau, Sài Gòn là nhữngngày không sách vở cầm tay, có tâm sự đi nói cùng cây cỏ. Sài Gòn là buổi chiềutan học theo bước chân nhau về … Sài Gòn là:

Áo nàng vàng tôi về yêu hoa cúc

Áo nàng xanh tôi mến lá sân trường

Sợ thư tình không đủ nghĩa yêu thương

Tôi pha mực cho vừa màu nhớ thương

Sài Gòn hiền lành và đáng yêu hơn thếnhiều. Người Sài Gòn luôn ngắn gọn nhưng dễ hiểu! Khi Yêu là hết mình. Sài Gòncó góc sáng, góc tối. Có những giọt nước mắt len lén rơi lặng lẽ mà chỉ ngườiSài Gòn mới cảm nhận được. Sài Gòn đêm về, trong những nhà hàng, tiệm ăn sangtrọng rực rỡ ánh đèn màu, nơi khách sạn xa hoa lộng lẫy với những người xài tiềnkhông cần đếm.

Thế nhưng, bên cạnh đó vẫn có một cuộc sốngkhác, những mảnh đời của người lao động nơi xóm nhỏ khó nghèo, quanh năm vất vảcuộc mưu sinh, vật vã chuyện cơm áo để tồn tại.

Sài Gòn, cái xứ sở rất lạ, lạ như cái nắngcái gió phương Nam vậy. Phóng khoáng, hào sảng nhưng chân tình và sẵn sàng chiasẻ.

Người Sài Gòn có thể nghèo tiền nghèo bạcnhưng không nghèo tình nghĩa. Không chỉ người giàu có, mà cả những người nghèolo chạy ăn từng bữa cũng chắt chiu chia sớt, một em bé bán vé số, ông ba gác,bác xich lô, anh xe ôm cũng vui vẻ “nhường cơm xẻ áo” cho những người đói hơnmình. (Sài Gòn trong tôi/ Phan Văn Thanh)

Cả những chị gánh hàng rong cũng chia bớtchút tiền lời còm cõi trong ngày cho đồng bào các vùng thiên tai bão lũ. Làmsao có thể đong đếm hết được nghĩa tình của người Sài Gòn.

Sài Gòn ngoài cuộc sống hối hả, bụi bặm,ồn ào đến chóng mặt thì vẫn còn đó một không gian êm đềm và thơ mộng với cỏcây, hoa lá, vẫn có những khoảnh khắc lãng mạn cùng âm nhạc với giai điệu ngọtngào như đang thì thầm những buồn vui, trăn trở …

Sài Gòn không bao giờ thiếu bóng dáng củanhững quán ăn, quán cà phê vì đó chính là cái hồn của người Sài Gòn, là hương sắc,sự quyến rũ ngọt ngào, là nỗi nhớ tuyệt vời nhất cho những ai đã một lần đến vớiSài Gòn.

Sài Gòn có con đường Duy Tân, cây dàibóng mát cho những đôi tình nhân đi bên nhau thả hồn mơ mộng để chợt nghe bângkhuâng. Sài Gòn chợt mưa chợt nắng chẳng vì đâu cho người yêu thương nhớ nhauvơi đầy.

Con đường Tú Xương với những hàng câycao vút, lặng thinh đã từng một thời in dấu chân người tình, những chiếc lá mevàng vào mùa thay lá bay bay trong gió chiều, thoảng rơi trên làn tóc những thiếunữ áo dài trắng sau tiếng trống tan trường như còn chất chứa biết bao kỷ niệmêm đềm, ngây thơ của tuổi học trò với tháng ngày xa xưa ấy. Sài Gòn bây giờ tìmđâu thấy con đường tình ta đi … còn đâu nữa chút nắng hanh vàng nơi cuối phố ngảnghiêng … đợi.

Sài Gòn ơi! Thôi hết rồi những ngày hátnhớ nhau

Như trường xưa mất tuổi thiên thần

Hy vọng xa hay mộng ước gần

Đã ngậm sầu ngang môi lắng im …

Thời còn học lớp đệ thất đệ lục, nhữngngày nghỉ của 3 tháng hè, các bạn tôi lại vác sào bong bóng có in cái thương hiệuThanh Dung, hoặc ôm xấp báo Xây Dựng của cha cố Nguyễn Quang Lãm rong ruổi khắpđường phố, bệnh viện nhi đồng … để kiếm tiền phụ giúp gia đình, và để dành đónghọc phí cho năm học tới. (Sài Gòn trong tôi/ Phan Văn Thanh)

Còn lại ít tiền lẻ dành dụm cả tuần.chúng tôi tụ tập nhau đi bơi, cứ 3 đứa một chiếc xe đạp chở nhau từ ông Tạ quabên hồ bơi Chi Lăng tít bên Phú Nhuận. Hôm nào rủng rỉnh thì bơi hai xuất (1 xuấtlà 1 giờ) sau khi vùng vẫy chán chê, cả bọn ra về với cái bụng lép kẹp, con mắtđỏ hoe vì nước sát trùng hồ bơi, giờ đứa nào cũng thấy đói cồn cào, rã rượi.

Gom tiền lại, vào hàng của bà bán bánhmì ngay trước cổng hồ bơi, mua mấy ổ bánh mì không (không có nhân) nhờ bà xẻcho một đường rồi cứ thế xịt nước tương với tương ớt đỏ lòm, chia nhau mỗi đứamột mẩu, vừa đi vừa ăn, lúc đó sao thấy ngon chi lạ.

Bánh mì không chỉ dành riêng cho ngườinghèo, mà còn là món ăn khoái khẩu với người giàu. Tiệm bánh mì Như Lan trên đườngHàm Nghi rất nổi tiếng ở Sài Gòn dù giá cả cũng không “mềm” chút nào nếu khôngmuốn nói là quá xa sỉ so với thu nhập của người lao động.

Tiệm bánh mì Như Lan có xuất thân từ mộtxe bán bánh mì nơi lề đường, vỉa hè, thế nhưng, bây giờ nó đã trở thành mộtthương hiệu lớn và lừng lẫy với đủ món ăn chơi như đùi gà chiên, bánh bao, xôilá sen, xôi khúc, xúc xích, giò chả … Nhưng ai cũng gọi cái tiệm to đùng ấy làBánh Mì Như Lan, theo kiểu “ra bánh mì Như Lan mua cái bánh bao”. (Sài Gòntrong tôi/ Phan Văn Thanh)

Tất cả mọi con đường Sài Gòn từ hangcùng ngõ hẻm cho đến quán hàng sang trọng đều có xe bán bánh mì kẹp thịt chỉ vớigiá năm, bảy ngàn đồng. Bánh mì với đặc tính xốp, thẩm thấu nước nên ngon khi kẹpthịt, pa tê hay thậm chí kẹp miếng trứng ốpla ở giữa, vài lát dưa leo, mấy cọngđồ chua, thêm chút ớt, chút hành ngò, muối tiêu hay xì dầu … là đã có một bữaăn “bụi” vẫn ngon đến mê mẩn khi ngồi nhẩn nha gặm trong một quán cà phê vỉa hè,ăn xong thấy khô cổ, nhấp một miếng cà phê đá còn gì thú vị hơn nữa.

Sài Gòn theo dòng chảy thời gian đã trởthành rong rêu, hoang phế. Thế nhưng, Sài Gòn vẫn sống mãi trong tôi, trong nỗinhớ bạn bè với bao hoài niệm như còn mới nguyên những mơ ước thuở nào. Nhiều đứagiờ đã ngủ yên nơi miền quá khứ, một số khác tha phương nơi xứ người để cứ mãithắc thỏm mỗi khi nhớ nhau … Sài Gòn giờ chỉ là chiếc bóng bên dòng sông dĩvãng, để người Sài Gòn mãi khắc khoải ngàn năm thương nhớ.

Em còn nhớ hay em đã quên

Quê nhà đó bao năm có em

Có bóng dừa

Có câu hò

Có con đò chở mưa nắng đi

Con gái Sài Gòn có khuôn mặt thanhthoát, đôi mắt hơi tinh ranh, cái miệng lém lỉnh, khác xa với cô gái Hà Nội sắcsảo mặn mà, và các cô gái Huế với nét trầm buồn…con gái Sài Gòn nước da cũng rấtkhác, không trắng bóc như con gái Hà Nội, không hồng hào, má đỏ hây hây như congái Đà Lạt, cũng không mặn mà như em gái miền Tây.

Tính tình các cô gái Sài Gòn giống nhưcơn mưa rào, đỏng đảnh kiêu kỳ nhưng lại mau quên, giận hờn đấy rồi lại quên đấy(vội vàng nhưng chóng quên, rộn ràng nhưng biến nhanh) không giống các cô gáiHà Nội, âm ỉ và dai dẳng.

Con gái Sài Gòn luôn mang một nét đặctrưng rất riêng biệt, là một biểu tượng của miền Nam. Họ không khác nhiều so vớinhững cô gái vùng lân cận, có chăng là lịch lãm hơn và đương nhiên cái nhìncũng thoáng hơn.

Ngày nay, dân nhập cư vào Sài Gòn quánhiều, vì thế, sự pha trộn của nông thôn vào Sài Gòn cũng ít nhiều làm phôiphai cái tính cách của con gái Sài Gòn. Nhưng tinh ý một chút bạn vẫn có thể nhậnra và phân biệt được con gái Sài Gòn với những cô gái nhập cư.

Không như con gái bắc bán buôn tần tảo,khéo ăn khéo nói. Cũng không kín đáo và e ấp như con gái Huế. Con gái Sài Gòn dạndĩ, tự nhiên trong tính cách, chân thành, cởi mở trong giao tiếp. Có lẽ điều đóđã tạo cho người đối diện một cảm giác dễ chịu, thoải mái nhẹ nhàng khi tiếpxúc.

Bởi chính sự mộc mạc trong lối sống vàđơn giản trong cách cư xử của họ là cái cớ làm cho người khác dễ gần, còn giọngnói của người Sài Gòn thì không thể lẫn vào đâu được, cũng trong sáng như chínhtâm hồn của họ vậy. (Sài Gòn trong tôi/ Phan Văn Thanh)

Hôm nay, giữa lòng Sài Gòn, với nhữngdòng xe cộ mịt mờ khói bụi, con gái Sài Gòn vẫn đẹp lạ lùng một dáng vẻ thờitrang với nhiều kiểu trang sức, áo quần mà chẳng nơi nào có thể sánh kịp. Áo quầnxe xua là vậy, thế nhưng, không hiểu vì sao tôi vẫn cứ thích dược ngắm những côgái Sài Gòn thướt tha, dịu dàng trong chiếc áo dài trắng học trò lúc tan trường.

Cứ nhìn những tà áo trắng bay bay tronggió chiều như những cánh bướm, hỏi ai không thấy lòng bồi hồi, xao xuyến. Côgái Việt đẹp lung linh đến ngút ngàn chỉ khi mặc áo dài, con gái Sài Gòn cũng vậythôi …

Chuyện con gái Sài Gòn có đỏng đảnh,kiêu kỳ hay không thì chưa biết, nhưng nếu có điệu đà, õng ẹo một chút thì mớiđúng thiệt là con gái Sài Gòn. Đó còn là cái duyên ngầm của người con gái đấtGia Định xưa, mà nếu ai hiểu được sẽ thấy sao mà thương mà nhớ đến vậy.

Sài Gòn ơi! Đâu những ngày mưa mùa khoácáo đi

Tay cầm tay nói nhỏ câu gì

Những quầy hoa quán nhạc đêm về

Ta hỏi thầm em có nhớ không!

Sài Gòn với tất cả những cái phức tạp củamột thành phố lớn nhất Việt Nam, có thể nói ở nơi đây có tất cả mọi thứ nhu cầucần thiết, bạn thích điều gì cũng có … và không ở đâu dễ kiếm vợ hơn ở Sài Gòn,thích thì chiều, yêu thì gả, nhưng cũng không ở đâu nuôi vợ khó như ở Sài Gòn,vì mảnh đất này cái gì cũng phải trả tiền.

Long An – Bình Dương và Cần Thơ haythành phố biển Vũng Tàu cũng là nơi sản sinh ra nhiều người đẹp nổi tiếng củamiền Nam, họ là những bông hoa đáng yêu và bạn dễ dàng “say nắng” khi gặp họ,thế nhưng, muốn gần gũi và kết thân với họ, điều quan trọng nhất là: Bạn phảimê hát cải lương! Nếu không muốn nghe câu: Ý mèng ơi! Hổng dám đâu!

Nhìn Lại Nền Giáo Dục Của Việt Nam Cộng Hòa 

Miền Nam từng cómột nền giáo dục huy hoàng.Thành ra người Miền Nam chúng ta có toàn quyền ,cóthể so sánh giữa "ngày nay" và "trước kia"

Khi mà ngày nayngười ta cứ làm những trò "cải cách" ,đòi sửa này, chỉnh kia, bỏ nọ,nhưng bản chất và cái gốc là cách dạy và chất lượng thì họ không đá động gì tớivà cũng không có khả năng.

Việt Nam Cộng hòahồi xưa phổ cập giáo dục tiểu học, trẻ em đi học tại trường công miễn phí, vàcó sữa uống miễn phí luôn, sách giáo khoa không là gánh nặng của con nhà nghèovì rất rẻ và đời anh xài tới đời em chỉ có mấy cuốn.

Từ lớp 6 trở đi thì học trò không được phổ cập. Tức lớp 5 sẽ thi tuyển vào lớp 5 trung học đệ nhứt cấp với những kỳ thi cực kỳ kinh khủng,chỉ lấy có 62% vào trường công,38% vào trường tư học hoặc có thể nghĩ học nghề

Học trò VNCH đượcdạy từ nhỏ triết lý, luân lý, đạo đức ,cách xử sự và sống chuẩn mực với xómlàng, xã hội, quốc gia, dạy cho con người biết cách sống trong xã hội, biết nềnvăn hóa mà con người được sanh ra trong đó để sống cho thích hợp.

Cách ăn uống, lễphép, cách đối xử, các nghề nghiệp sanh sống, phong tục tập quán.

Nền giáo dục củaVNCH gói gọn trong ba chữ :Nhân bản, Dân tộc, và Khai phóng.

Giáodục Việt Nam Cộng Hòa lấy con người làm nền, dạy tình thương, lòng trắc ẩn giữangười và người với nhau, người làm gốc, đó là giáo dục nhân bản.

Con người khác thúvật là con người có suy tư, có sáng tạo và làm cho đời sống càng ngày càng nângcao. Con người cần được no cơm ấm áo, tự do tín ngưỡng, tự do tư tưởng.

Con người trướcnhứt là phải biết yêu thương nhau ,tôn trọng nhau tối thiểu ,hiếu thảo, yêuthương gia đình, kính trọng ông bà cha mẹ, yêu thương họ hàng thân tộc, kínhtrọng thầy cô,có lương tâm trong mọi sanh hoạt, có trách nhiệm với tha nhơn,góp phần bảo vệ cuộc sống cho xã hội

"Cha sanh, mẹdưỡng

Đức cù lao lấylượng nào đong.

Thờ cha mẹ ở hếtlòng,

Ấy là chữ hiếu dạytrong luân thường.

Chữ đễ nghĩa lànhường,

Nhường anh, nhườngchị lại nhường người trên.

Ghi lòng tạc dạ chớquên.

Con em phải giữ lấynền con em "

(Quốc Văn Giáo KhoaThư)

Giáo dục Việt NamCông Hòa là giáo dục dân tộc ,nó hướng người VN biết tự hào nguồn gốc, màu dacủa mình, biết trân trọng lịch sử của ông bà tổ tiên, biết lòng tự trong dântộc để đi ra nước khác gìn giữ cái liêm sỉ của ông bà mình.

Giáo dục Việt NamCông Hòa là giáo dục khai phóng, cởi mở, giáo dục con người tánh sáng tạo, khônggò bó,không thắt não, không nhồi sọ.

Con người tiếp nhậnkiến thức khoa học kỹ thuật tân tiến trên thế giới, tiếp nhận tinh thần dânchủ, phát triển xã hội, giá trị văn hóa nhân loại để góp phần vào việc hiện đạihóa quốc gia xã hội, làm cho xã hội tiến bộ tiếp cận với văn minh thế giới.

Giáo dục Việt NamCông Hòa cũng dạy con người tinh thần trách nhiệm của mỗi cá nhân, biết nhìncái sai cái đúng trong chính bản thân mình, sai thì chịu trách nhiệm và sửa từtừ để tốt hơn.

Nền giáo dục củaViệt Nam Cộng Hòa rất tuyệt vời . Nó dạy cho con người kiến thức và đạo đứcsong song.

Trong xã hội cónhững cá nhơn khác biệt, nhưng không thể đánh giá con người qua sự khác biệt đóđể kỳ thị giàu nghèo, giới tính, tôn giáo, địa phương, chủng tộc.

Mọi người đều đượchưởng đồng đều về giáo dục.

Một người có giáodục, có nhơn cách sẽ là một công dân tốt, có tình yêu quê hương đất nước, sốngđàng hoàng.

Một nền giáo dục màkhông dạy đạo đức nó tạo ra xã hội có đạo đức bị băng hoại, con người lương trivà lương năng cũng mất.

Khi đạo đức biếnmất thì xã hội sẽ không có trật tự, an ninh, thường xảy ra trộm cướp, giếtngười, con người mất dạy, ý thức buông bỏ,con người không tôn trọng nhau, khiếncho cuộc sống của con người đầy dẫy sự đau khổ và bất an.

Một đất nước khôngđạo đức là một đất nước không phồn vinh, thạnh trị, mưa không thuận, gió khônghòa, lòng dân oán thán, khi đó sẽ có loạn lạc.

Giáo dục Việt NamCộng Hoà là nền giáo dục hiệu quả và tiến bộ.

Trình độ giáo dụcVNCH là thiệt và thế giới công nhận. Bằng cấp của VNCH được thế giới công nhận.

Bằng cấp của VNngày nay chẳng có nước nào công nhận.

Đường xá ngày naydơ hơn thời trước 1975. Sông hồ ngày nay dơ hơn trước 1975.

Đồ ăn ngày nay dơhơn trước 1975, ung thư người VN cao hơn trước 1975,

Con nít ngày naymất dạy kinh khủng, điều này trước 1975 là ít có. Xã hội ngày nay loạn thấtkinh, không có một giới hạn nào hết,điều mà trước 1975 rất rõ ràng giới hạn.

Và rất nhiều khôngkể hết.

Nhiềungười may mắn lớn lên trong một gia đình, trong một xã hội mà ông bà cha mẹ vẫngiữ nề nếp của Miền Nam thời VNCH với một nền lễ giáo cổ truyền Việt Nam cònsót lại, tôn trọng các giá trị gia đình cao đẹp từ ngàn xưa, những tin yêu vàotình đời tình người ,vào cái chung vẫn còn mạnh mẽ dữ lắm.

Cóthể nói, dư âm giá trị di sản VNCH là đồ cổ, nhưng rất quý,

khôngcách nào xóa bỏ di sản VNCH trong lòng người Miền Nam.

Nghĩvề cái xưa ta tiếc đứt ruột ,dân tộc này vô phước vô phần.

Nguyễn Gia Việt

60 Năm Sài Gòn Hồn Ở Đâu Bây Giờ?

Nhớ, Nhớ Đến Từng ChiTiết Từ Cái Bước Chân Đầu Tiên Đặt Lên Đất Sài Thành, Nhớ Từng Ngõ Ngách, TừngNhân Vật Thuộc Về Quá Khứ Ấy Cho Đến Ngày Nay. Mặc Cho Sài Gòn Đã Có Nhiều TangThương Dâu Biển, Từ Cái Tên Thành Phố Đến Những Con Đường Đã Thay Họ Đổi Tên,Từ Con Người Đến Xã Hội Cho Đến Cả Cái Cách Sống Cũng Đã Khác Xưa Nhiều Lắm.

Bước chân đầu tiêntrên đất Sài Gòn

Thế mà 60 năm rồi đấy,kể từ ngày tôi mới đặt chân lên thành phố Sài Gòn. Tôi nhớ như in, ngày đầutiên ấy. Cuối tháng 1 năm 1954, sau hai tháng học ở Trường Sĩ Quan Thủ Đức,ngày thứ bảy chúng tôi được đi phép ở Sài Gòn. Niềm mơ ước của tôi từ những ngàycòn nhỏ ở trường trung học, ước gì có ngày mình được vào Sài Gòn. Niềm mơ ướcấy còn rộn ràng hơn khi khóa học sĩ quan khai giảng.

Thủ Đức – Sài Gòn chỉcó hơn 10 cây số, tuy chỉ cách thành phố rất gần nhưng theo đúng chương trìnhkhóa học, hai tháng sau chúng tôi mới được đi phép. Mấy anh “Bắc Kỳ” nôn naohỏi thăm mấy ông bạn “Nam Kỳ” về Sài Gòn, từ cái xe taxi nó ra sao, đi thế nào,bởi hồi đó miền Bắc chưa hề có taxi, cho đến Chợ Lớn có những gì… Mấy ông bạnNam Kỳ tha hồ tán dóc. Đầu óc tôi cứ lơ mơ về cái chuyến đi phép này.

Đèn đuốc vẫn thắp sáng choang, chiếc thang máy cuốn vẫn lặng lẽ chạy không mộtbóng người. Nó mang một vẻ gì như người ta vẫn lặng lẽ theo sau một đám tang.Trong quầy hàng đầu tiên, điều khiến tôi chú ý là hàng chữ nổi bật hàng đại hạgiá (Big Sale) tới 70% đỏ loét chạy dài theo quầy hàng và hàng chữ “Tạm biệtthương xá Tax”. 

Bị hỏi ngược, tôi đâm lúng túng ấp úng nói lảng:

“Phải đợi tới lúc đó mới biết được.”Cô bán hàng quay đi, dường như cô chẳng tingì cả.

Các quầy hàng khác vẫn mở cửa, mỗi gian hàng chỉ còn lại vài ba người, chắctoàn là những ông bà chủ. Tôi nghĩ họ đang làm công việc khác chứ không để bánhàng. Có ai mua đâu mà bán. Tôi đến hỏi thăm vài ông bà chủ cửa hàng, không tìmthấy bất cứ nụ cười nào trên những khuôn mặt buồn hiu ấy.

Có lẽ vài tuần nay, người đi tìm đồ hạ giá đã “khuân” đi khá nhiều rồi, lúc nàynhững thứ hàng còn lại không còn giá trị nữa. Tuy nhiên cửa hàng nào cũng cònbề bộn hàng ế. Nhìn lên tầng lầu cũng vậy, nó còn vắng vẻ thê thảm hơn.

Tôi bước lên mấy bậc của bục gỗ, ghé vào một tiệm bán máy hình còn nguyên sibởi ông chủ quyết không giảm giá. Tôi hỏi lý do, ông có vẻ liều:

– Thà ế chứ không giảm.

Tôi lại tò mò hỏi tiếp:

– Vậy là ông có một cửa hàng ở nơi khác nữa?

Ông lắc đầu:

– Không.

Tôi hỏi:

-Vậy ông sẽ làm gì?

Câu trả lời của ông cụt lủn:

– Về quê làm ruộng.

Tôi yên lặng trước sự bất bình đó. Đứng nhìn hàng loạt máy hình, máy quay phimđủ loại còn nằm rất thứ tự trong tủ kính sáng bóng. Tôi lại hỏi:

– Chắc họ phải đền bù cho ông những thiệt hại này chứ?

– Chưa có xu nào cả. Thời hạn bắt di dời nhanh quá, trở tay không kịp.

Tôi nghĩ chắc ông này cũng chỉ là người đi thuê lại cửa hàng của một ông nhàgiàu nào đó mà thôi, ông có vẻ bất cần đời. Tôi từ giã, ông chỉ gật đầu nhẹ.

Nhìn sang hàng loạt cửa hàng vàng bạc đá quý gần như vẫn còn nằm nguyên vẹn vàkhông một bóng khách vãng lai. Các bà, các cô tha hồ nhìn nhau ăn cơm hộp. Tôicó cảm tưởng một thành phố chết vì chiến tranh gần kề hay vì một nạn dịch nàođó.

Vậy mà tôi vẫn còn đi vơ vẩn trong cái không gian như nghĩa trang sống đó. Tôiđi tìm hình bóng của một thời dĩ vãng, nào vợ con, nào bè bạn, nào những ngườixa lạ trong cái nhịp thở rộn ràng thân thiện của tất cả Sài Gòn xưa ở chốn này.Chẳng bao giờ trở lại. Tôimuốn gọi tên tất cả trong hoài niệm tận cùng sâu lắng.

Ngậm ngùi nhìn công viên Lam Sơn trống rỗng

Rồi tôi cũng phải bước ra. Trở về với thực tại, nhưng vẫn gặp cái vắng lặng củavỉa hè chạy dài theo đại lộ Nguyễn Huệ. Dường như chỉ còn có Thanh Sài Gòn ngồingất ngư với “người xưa trong ảnh” của một ô quảng cáo vuông vắn phía ngoàithương xá.

Chúng tôi đi qua khu công viên Lam Sơn, lúc này đã được phá sạch, chỉ còn vàicây cổ thụ cao lêu nghêu bên cạnh “công trường” đang làm, dường như hàng câyđứng chờ giờ hành quyết như các “đồng nghiệp” của nó đã bị đốn hạ vài hômtrước. Các bác thợ quần áo xanh, dây đeo chằng chịt đã và đang dọn dẹp cho côngtrường trống rỗng. Tôi đứng trước Nhà Hát Thành Phố nhìn cảnh “vườn không nhàtrống” đó mà ngậm ngùi nhớ tới pho tượng Thủy Quân Lục Chiến sừng sững đứng bảovệ thành phố ngày nào và nhớ tới những đồng đội Thủy Quân Lục Chiến đã ngãxuống hoặc giờ này đã ở khắp phương trời xa. 

Sài Gòn Trăm Nhớ Nghìn Thương

Xe Đò Một Thuở...

Hoài niệm trên những chuyến đi.

Một số người giải thích vì hầu hết các chủ nhà xe đimiền Trung là người Sài Gòn nên “xe đò” trở thành phương ngữ chung cho tiện. Vàrồi câu chuyện sôi nổi hơn khi nhà văn nhắc tới kỷ niệm thời học sinh trung họctừng đi xe đò từ Rạch Giá về Cần Thơ mà ông có nhắc lại trong tập “Hồi ký SơnNam”: “…Tiền xe từ Rạch Giá đến Cần Thơ là một đồng hai (120km) nhưng nhỏ tuổinhư tôi chỉ tốn có 6 cắc. Tôi lên xe ngồi để người phụ xế sắp đặt chỗ ngồi chogọn, khép nép, chung quanh xe là nhiều người rao hàng để hành khách ăn buổisáng vì buổi trưa mới đến bến Cần Thơ, tôi còn nhỏ, ba tôi cho riêng tôi 2 cắc,rất tủi thân vì trong khi ấy gia đình khá giả dám trả 1 đồng hai (hai chỗ dànhcho trẻ con rộng rãi hơn) lại dành cho con một cái bánh bao to để ăn dọc đường.

Xe khách bóp kèn inh ỏi, chạy vòng quanh để tìm kiếmkhách…”

Nhưng điều thú vị nhất là ông kể hồi thời kỳ đầu xe đòdo người Pháp làm chủ toàn là loại xe nhỏ chở khách chừng hơn hai mươi người,nhưng chỉ một thập niên sau, người Việt mình giàu có tham gia mở công ty lậphãng, nhập cảng máy, khung gầm từ châu Âu châu Mỹ, đóng thùng thành xe đò loạilớn chở hơn năm chục hành khách, cạnh tranh ác liệt trong giai đoạn đường bộ đượcmở rộng và phát triển ở các tỉnh miền Tây và Ðông Nam Bộ, giao thông kết nối khắpnơi, nhu cầu đi lại của người dân càng nhiều, tạo thành thời vàng son của xeđò, khi chiến tranh Ðông Dương nổ ra, Nhật vào chiếm miền Nam, xăng dầu khan hiếm,bị giám sát chặt chẽ, ngành xe đò suy giảm, một số hãng xe hoạt động cầm chừngvà phải thay đổi nhiên liệu cho xe hoạt động.

Cụ Sơn Nam kể: “Xe ô tô chở khách phải dùng “ga”, hiểulà than củi tràm, bỏ vào cái thùng tròn đặt bên hông xe phía sau, trước khi choxe nổ máy thì quạt cho than tràm cháy, hơi ga ấy bị đốt, gây sức ép cho máy xechạy, gọi “Autogène”, theo mô hình của Kỹ sư Thịnh Hưng Ngẫu chế tạo ở SàiGòn”.

- Kỷ niệm kinh hoàng về chiếc xe than ..

Hình ảnh chiếc xe đò nhỏ chạy bằng than đốt trong cáithùng phía sau xe được lặp lại từ sau khi bọn cộng sản vào tiếp quản trong giaiđoạn từ sau năm 1975 đến 1985, chắc người Sài Gòn tuổi trung niên trở lên đềubiết rõ, tôi từng đi loại xe sử dụng nhiên liệu này, mỗi lần chui vào cửa xephía sau là đều phải cẩn thận với cái thùng than cháy nóng được treo dính ởđuôi xe, thường thì người ta chỉ cải tiến xe đò lỡ – tức là loại xe Renault cũxì từ giữa thập niên 50. Tuy giới lái xe gọi đó là xe đò hỏa tiễn nhưng nó chạychậm hơn xe chạy xăng hoặc dầu, có lúc xe chạy ì à ì ạch khi than cháy không hết,lơ xe phải dùng thanh sắt mở lò đốt cời than, hoặc thỉnh thoảng gặp đường vồngxóc, than văng ra khỏi cửa thông không khí, rớt xuống đường cháy đỏ rực.

Vô phúc cho chiếc xe đạp nào chạy phía sau tránh khôngkịp, cán phải cháy lốp xe.

Xe đò hỏa tiễn chạy những đường ngắn như Sài Gòn –Long Khánh, Chợ Lớn – Cần Giuộc – Gò Công, Sài Gòn – Long An, còn xe đò dài vẫnchạy bằng xăng dầu, nhưng không còn nhiều như trước, trên mui phía đầu xe thườngcó thùng phuy nước dùng để làm nguội máy, kế tiếp là nơi chở hàng hóa, xe gắnmáy, xe đạp cho khách buôn chuyến và khách đi tỉnh xa.

Tôi còn nhớ mãi lần đầu được đi xe lô về quê bên ngoạiở Càn Long, Trà Vinh, năm đó tôi chín tuổi, đi cùng với người anh bà con, xe lôcó bãi xe ở Bến Bạch Ðằng và Bến Chương Dương. Bãi xe lô hay nhiều bãi bến xeđò khác khắp nơi trong thành phố Sài Gòn-Chợ Lớn đều nằm hai dãy dọc theo đườngphố, phòng vé là một cái quầy hay cái bàn gắn tấm biển to đề tên từng hãng xe,chạy lộ trình nào, riêng xe lô không cần bán vé, khách đến bãi xe còn chỗ trốngcứ lên, đủ người thì bác tài chạy. Loại xe này gọi đúng tên là “Location”, sơnmàu đen, kiểu xe ô tô chở chừng bảy tám người nhưng bác tài cố nhét thêm hànhkhách.

Xe lô chạy nhanh hơn xe đò vì không bắt khách dọc đường,không lên xuống hàng hóa cồng kềnh, lại có khi qua cầu tạm không cần bắt hành kháchxuống cuốc bộ, để gió lùa vào cho hỉ hả đám hành khách ngồi chật cứng như nêm,lại thêm giỏ xách túi bị, va li lỉnh kỉnh, bác tài mở cửa sau bung lên cột chặtlại, người ngồi phía sau ngó ra phố phường.

Xe chạy ra khỏi Phú Lâm, nhìn cảnh đồng lúa xanh tươihai bên đường, lòng cảm thấy phơi phới mặc dầu lâu lâu tôi phải nhấc mông trở cẳngvì bị ngồi bó gối.

Nói là đi xe lô thì hành khách không cần xuống bộ quacầu tạm, chứ lần đó tôi vẫn phải xuống cuốc bộ như bao chuyến xe đò khác. Tôi mớica cẩm, xe lô cái nỗi gì, có mà “lô ca chân” theo lời hát của một tuồng cảilương trên truyền hình, sau năm 1968, cuộc chiến ngày càng ác liệt, cầu đườngnhiều nơi bị “mấy thằng việt cộng” gài mìn phá hủy, có nơi phải dựng cầu tạm, đầucầu có đặt trạm kiểm soát của quân cảnh hay cảnh sát, đường về Trà Vinh chỉ hơn160 cây số mà qua mấy chục cây cầu, lại phải chờ phà Mỹ Thuận, đi xe lô cho đượcnhanh mà về đến nơi phải mất năm sáu tiếng đồng hồ, huống hồ chi hành khách đimiệt Hậu Giang, Cà Mau xuống ở bến xe còn phải đón đò về nhà ở vùng U Minh, MiệtThứ mất cả ngày đường. Chỉ có xe thư tức là xe đò làm nhiệm vụ giao nhận thư từbưu phẩm chuyển cho bưu điện tỉnh mới được ưu tiên, không phải lụy phà hay bị cảnhsát xét hỏi.

Bây giờ xe đò tiến bộ hơn nhiều, xe có máy lạnh, ghế nằmthoải mái cho khách đường xa, duy chỉ không có phòng vệ sinh trong xe, lại còn tặngthêm nước uống, khăn ướt lau mặt, xe chạy nhanh nhờ có cầu qua hai con sông Tiềnvà sông Hậu, tôi ngồi xe Taxi ngày nay chạy một lèo về tới chợ Cà Mau chỉ mấtsáu tiếng đồng hồ. Nếu không kể đến loại xe dù bắt khách dọc đường, thì xe đòlà phương tiện đi đường xa tương đối rẻ tiền.

- Từ thời Quốc Gia Việt Nam tới thời Việt-Nam-Cộng-Hòa

Hồi đó khu xa cảng miền Tây là bến tập trung các xe đòvề các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, bên cạnh đó lại có bến xe Chợ Lớn đi về CầnGiuộc, Gò Công, Lý Nhơn, về sau bến xe này gộp lại với Xa cảng miền Tây mở rộngthành Bến xe miền Tây nằm trên đường Kinh Dương Vương quận Bình Tân, còn bến MiềnÐông dành cho xe đi các tỉnh miền Trung và phía Bắc trên đường Petrus Ký trướckia thì gộp lại với hai bến xe nhỏ là Nguyễn Cư Trinh đi lộ trình cao nguyên vàNguyễn Thái Học đi Long Hải – Vũng Tàu – Phan Thiết, rồi sau đó vài năm chuyểnvề bến xe Văn Thánh, và cuối cùng yên vị tại Bến xe miền Ðông trên đường Ðinh BộLĩnh hiện nay.

Nhưng nghe đâu hai bến xe này sẽ phải dời ra xã TânTúc huyện Bình Chánh và Suối Tiên Q9 để có diện tích rộng hơn, đáp ứng được chonhu cầu ngày càng tăng, sẽ thiếu sót nếu không nhắc đến Bến xe An Sương, bếnnày đúng ra có xe đi Tây Ninh – Bình Phước – Bù Ðăng, Bù Ðốp vùng Tây TrườngSơn, nhưng cũng có xe đi vài tỉnh thành của cả ba miền, do hai bến xe miền Ðôngvà miền Tây nhỏ hẹp.

Ai cũng có kỷ niệm lần đầu đi xe đò, mỗi chuyến xechuyên chở nỗi niềm hoài niệm, có người nhớ chuyện tiền vé như nhà văn Sơn Nam,có người lòng phơi phới nhìn thấy phong cảnh đồng lúa xanh tươi chạy dài bên quốclộ như tôi, cũng có người nhớ mùi mồ hôi, mùi xăng dầu giữa nắng gió miềnTrung.

Nhớ bến bãi ồn ào í ới ngày xưa và cũng có người tuổiđời chồng chất, nhớ cảnh xuống xe qua cầu xe lửa Bến Lức, Tân An thuở xa lắc xalơ hay những lúc đi tắm biển ở thành phố Vũng Tàu xưa.

Một thời kỷ niệm và đầy nhung nhớ.

Xem Hát Miền Quê Tôi

(Hình minh họa)

Nghe tiếng trống 3 dùi một: Thùngthùng! Thùng! Thùng thùng,Thùng!..là tôi nôn nao cả người. Đó là tiếng trống“rao bảng” của gánh bầu Trình về hồi sáng mà thằng Tửng đã thông báo cho cả bọnchúng tôi hay. Mẹ đã hứa cho tôi tối được xem hát, nhưng với điều kiện là phảixắt và bằm xong một thúng chuối cây cho con ụt(heo)! Chuyện nầy không nặng mà cũng không nhẹ nhàng gì. Với con dao xắt mà thợrèn rèn để chuyên dùng cho việc xắt chuối nên nó bén ngót;và nhờ cái cán dàitựa vào vế, nên cây chuối to đùng tôi chỉ khứa có 6 khứa là xong một lát, nhưngsao lần nầy tôi thấy ngán cái việc tầm thường nầy quá! Còn nửa thúng nữa mớixong, tôi định bỏ dao chạy ra xem (“rao bảng”), nhưng sợ mất thời gian mà trễxuất hát. Đúng ra tôi muốn đến sớm để cùng lũ bạn chơi đùa và “ăn” nước đánhận, chứ tới tối mới mở màn, thì làm sao trễ được? Phải chi có thằng Tửng lại,biểu nó phụ bằm thì hay biết mấy!

Từ “rao bảng” thời bây giờ ít đượcnhắc tới nên các bạn khó mường tượng được. Như vầy: Khi gánh hát vừa tới nơithì có bộ phận trang trí sân khấu...và một bộ phận đi... “rao bảng”!

Thường bầu hát mướn một cỗ xe ngựa,(loại phương tiện giao thông cao cấp thời ấy ở quê tôi), hai bên hông và sau xeđược treo 3 tấm bảng đề tên tuồng hát và hình ảnh ấn tượng nhất của vở tuồngđược diễn tối hôm đó. Trên xe có một cái trống chầu và một người đánh trống,thường là người trong đoàn, nhưng đôi khi cũng là người tình nguyện ở lớp tuổiđàn anh của chúng tôi (để được đi xe ngựa và đượcđánh trống chơi)! Sau xe ngựa là cả bọn chúng tôi... chạy bộ theo; dọc đườnglại được các bọn khác tháp tùng, nên xe “rao bảng” cũng coi xôm tụ lắm.

Cứ hai tiếng nhặt, một tiếng khoan(Thùng thùng! Thùng!) theo bước chân ngựa thật chậm từ đầu làng đến cuối làng.Và như thói quen như nghe tiếng chuông cà rem; nghe tiếng trống, thì ai cũngbiết gánh hát về!

Tiếng trống xa dần. Hồi sáng thằngTửng nói tối nay hát tuồng Tôn Tẩn Hạ San tôi càng háo hức được xem. Tôi khoáichuyện nầy qua lời kể của mẹ tôi, nên lấy lại khí thế xắt cho xong nửa thúngcòn lại. Để khích lệ tinh thần, mỗi lần khứa dao, tôi đọc thầm trong bụng:“Tôn-Tẩn-Hạ-San-Tôn-Tẩn- phực!”, đến “phực”, 6 khứa dao, là xong một lát chuối;lát mới tôi đếm lại từ đầu: “Tôn-Tẩn..phực!” được 5,10 cái “phực” thì đã mỏitay. Tôi kiên nhẫn thêm vài cái “phực” nữa thì thằng Tửng áo vắt trên vai, cổlòng thòng chiếc ná thun, vốn là vật bất ly thân của nó; hổn hển hỏi tôi:

- Chưa rồi sao mậy?

Tôi mừng húm:

- Mầy phụ bằmvới tao đi! Gần xong rồi!

Nó tự động lấy tấm thớt và con daoquen thuộc, ngồi cạnh tôi, hốt chuối ra bằm.Thao tác nhuần nhuyễn như đầu bếp chuyên nghiệp bằmthịt!

Trong bọn, tôi thích thằng Tửngnhất, vì nó xông xáo và hay giúp đở bạn bè. Nó lại có nhiều tài vặt mà bọnchúng tôi không có hoặc thua xa; như dám bơi qua lại con rạch cái hai lần khinước chảy xiết, biết cỡi trâu, đặt lờ, bắt cá và leo cây như khỉ, còn gan dạnữa! Đi chơi với nó không hề bị đói. Mùa vú sữa thì ăn vú sữa ở đinh, chùa. Cácmùa khác thì...chui rào hái trộm! Gần tết, khi ruộng vừa gặt xong, những chỗnước đọng lại, nó chỉ huy chúng tôi đắp hầm bắt cá. Trong lúc chờ đợi cá nhảyvào, nó làm bẫy cò ke để bắt những con cò xấu số đang lặn hụp tìm mồi.

Được cá, nó bảo chúng tôi bứt gốc rạkhô, đốt lên rồi thảy cá lớn cá nhỏ vào. Chỉ một lát, mùi cá chín bốc lên ngậycả mũi. Khều cá ra, lấy rạ chà sơ lớp cháy bên ngoài, để lộ lớp thịt vàng lươm…

Tôi dừng tay lại:

- Mầy rủ tụi nó chưa?

- Rồi! Làm lẹ đi!

Cứ mỗi lần gánh hát về thì bộ mặtlàng tôi coi xôm tụ lắm. Mới 4 giờ chiều mà mấy chị đã trưng bày các “cửa hàng”của mình: 4,5 xề mía chặt khúc, mấy xề đậu phọng nấu. Tấp nập nhất là “cửahàng” nước đá của chị Tuyết. Đó là một bàn chữ nhật khá cũ kỹ, ở trên để mộtbàn bào nước đá, cả chục cái ly và 2 chai sirô. Chị liên tục bào đá, hứng vàomột ly rồi ém chặt lại, sau đó xịt sirô vào, lật úp ly lại, lấy ra khối đá hìnhcái ly đượm màu sirô đỏ thắm, trao cho người mua, toàn là bọn trẻ lứa tuổichúng tôi! Cứ thế chúng tôi mút! Mút liên tục (nếu không thì sirô theo đá tanra thì uổng lắm).Tay nầy tê thì đổi qua tay kia, mút chừng nào khối đá còn mộtmiếng nhỏ, chúng tôi bỏ tọt vào miệng nhai rào rạo! Món nầy gọi là “nước đánhận”, xem ra rất thích hợp với chúng tôi, bởi vừa ăn, vừa chơi đùa được, lạitiện lợi là, sau khi ăn xong, hai môi đỏ đẹp như thoa son; hai tay sạch trơn,như vừa rửa vậy!

Không hiểu sao, cái món vừa ngonlành, vừa rẻ tiền, vừa tiện lợi như thế mà ngày thường các chị không bán, màphải đợi đến gánh hát về?

Gánh hát đêm đầu, người xem đông. Vìdiễn ở nhà lồng chợ, chợ làng tôi cũng như chợ huyện thời ấy chỉ là một dãy nhànhiều căn liên tục, xung quanh không rào, không cửa (mới gọi là nhà lồng), nêngánh hát về phải lấy vải dày bao xung quanh, chỉ chừa một cái cửa để “bán vé”.Nói “bán vé” chứ vé viết gì đâu? Người bán “vé” luôn là bà bầu, tức là vợ củaông bầu gánh hát, kèm theo là con hay người trong đoàn mà bà tín cẩn. Cứ ngườilớn vô cửa thì 3 đồng, con nít 1 đồng. Những đêm cuối, thì người lớn 2 đồng,con nít vẫn giữ nguyên, bởi 1 đồng chỉ giá trị 2 gói xôi! Tuy vậy, bà bầu cũng“du di”, thấy đứa nào sạch sẽ... như tôi (!), thì bà cho 2 đứa 1 đồng! Bởi cái“du di” nầy mà xãy ra nhiều chuyện buồn cười:

- Sao 2 thằng đó 1 đồng mà tôi vớicon tôi tới 3 đồng?

- Thì…thì tại 2 đứa đó dễ thương.

- Vậy chớ con tôi dễ ghét lắm hả?Tui với nó 2 đồng rưỡi  thôi!

- Bà vô 4 người mà trả có 2đồng rưỡi, chắc chết tôi quá! Dắt một đứa, cõng một đứa, bồng một đứa….

- Em bé không tính tiền mà!

- Thôi vô đi bà nội, rầu bà quá!

2 anh em thằng Xoài thằng Mận làchuyên gia coi cọp. Chúng đợi ở cửa, lợi dụng lúc đông người, xô đẩy nhau,chúng chen vào. 10 lần cũng lọt được 5,6, những lần còn lại bị... kéo lổ tay,đuổi ra.

Tôi vốn nhát gan, nên mua “vé” đànghoàng. Thằng Tửng nói với tôi:

- Mầy mua “vé” được rồi đó!

- Đợi một hồi cho bớt chen lấn rồihãy vô.

- Đồ ngu! Mầy vô sau, đứng sau ngườita, có nước... hửi đít họ chớ làm sao mà coi?

Rồi kéo tôi ra sau hông nhà lồng,chỉ vào một chỗ; nói:

- Lát nữa mầy vô, mầy lại cây cộtnầy nghen!

Tôi ầm ừ, vì không phải lần đầu tiêntôi a tòng với nó. Nó dặn lại:

- Nhớ à nghen!

Vào cửa, vừa tới cây cột nó chỉ thìở ngoài nó đánh vào vải “bịch, bịch”, biết ám hiệu, tôi nhìn quanh rồi giở vảicho nó chui vào. Chiến thuật nầy hiệu quả hơn của Xoài, Mận nhiều, vì hầu hếtnó vô trót lọt! Nếu xui rủi bị phát hiện thì nó cũng không bị kéo lỗ tai; mà làtôi! Tôi khoái nó ở chỗ, dù có trót lọt hay không, hôm sau nó cũng đãi tôi mộtchầu đá nhận!

“Rạp hát” không có ghế ngồi cho khángiả, muốn ngồi ghế thì tự đem ghế nhà vào, thường là mấy bà già, còn hầu hếtthì ai vô trước, đứng trước, ai vô sau đứngsau. Còn vô sau mà muốn đứng trước thì cứ chen lấn! Mấy đêm đầu, người sát nhưnêm, mùi mồ hôi ngậy mũi, tiếng cãi cọ luôn xãy ra khi chờ đợi mở màn: 

- Mấy thằng quỷ nầy làm gì chạy tớichạy lui hoài vậy? Một người bịt mũi: 

- Ai bỏ “bom nguyên tử” vậy ta?

Mọi người vừa bụm miệng thì lại cótiếng: 

- Hùm... “trái” nầy còn ác liệt hơnnữa!

Ai cũng cười rung cả bụng. Một chịgái: 

- Lợi dụng hả?

- Chật phải cho người ta đụng chớ?Sợ thì ở nhà đi!

Quê tôi trước sau có 4 gánh hát(chuyện hi hữu tại một xã nghèo thưa thớt dân cư), mà bầu Bời, bầu Trình là kỳcựu nhất. Đào kép trong đoàn đa phần cũng là con em trong làng. Dẫu sống đờilang bạc, nhưng họ cũng ít nhiều ưu ái với nơi cắt rún chôn nhau. Hậu trườngcác gánh khác chúng tôi dễ gì được vào xem. Với các gánh nầy, chúng tôi vàothoải mái, miễn đừng lớn tiếng, phá phách, với đừng... ăn ổi chín là được! Lầnđầu tôi cầm trái ổi chín rục, thơm lừng, vừa cắn một miếng thì chị Ẩn, đàochánh giật lấy. Tôi ngơ ngác: 

- Ổi của em mà!

- Biết rồi! Trái nầy em cho chị.

- Bộ chị có bầu hả? Sáng mai em háicho chị.

Chị vò đầu tôi: 

- Không phải, nhưng ăn trước bàn tổkhông nên, ông bầu thấy ổng quánh bây giờ.

Chị lại cười: 

- Ví (với) một lát, mấy em khôngđược ăn me trước mấy ông thổi kèn nghe không?

Tôi ngơ ngác dạ dạ cho qua. Sau nầymới biết, không cho ăn ổi vì sợ... ông tổ thích mùi ổi chín mà bỏ đi (về nhàngười ăn ổi); còn không cho ăn me trước mấy ông thổi kèn vì sợ mấy ổng... thèmchảy nước miếng mà thổi không được! Từ đó, tôi còn nghe người lớn nói như vầy: 

- Ăn cướp không bao giờ cướp đồ (tàisản) của gánh hát!

- Sao vậy?

- Vì họ cùng một ông tổ mà ra, hồiđó ông tổ gánh hát bỏ nghề rồi đi... ăn cướp (?) 

- Ối! Xa lơ xa lắc, giờ cướp đại,chết thằng tây nào? 

- Bậy! Nếu cướp của gánh hát thì bịquan bắt liền, hồi trước ổng thề như vậy.

- Ờ hén.

- Có ghe cướp, cướp nhằm ghe gánhhát mà không biết, chừng về thấy mấy cái rương toàn là râu ria, áo mão, hoảnghồn, đem trả không kịp!

Khán giả đa số là bà già, ông già,các lớp đàn anh đàn chị chúng tôi, tức khoảng 17,18 tuổi, tuổi sắp có chồng, cóvợ! Thời đó, nam 18, nữ 16 có chồng có vợ là chuyện thường tình. Lớp trên 20,con cái đùm đề, ít ai đi coi. Tuổi trung niên còn ít nữa, không hiểu vì sao!

Có một khán giả rất đặc biệt làthằng Hợp (sau nầy là kép cải lương của anh sáu Triều), nó ngồi một chỗ cũngrất đặc biệt: Dưới “bàn vua”. Đó là cái bàn chữ nhật như cái buya-rô của thầygiáo, không trải drap, phía sau là cái ghế đẩu, tượng trưng cho ngai vàng!Không hiểu sao, đêm nào cũng có cái bàn ấy đặt sát tấm màn phong cảnh tận cuốisân khấu, dù đêm đó không có vai vua cũng vậy!

Hợp ngồi xếp bằng dưới cái... “longbàn” ấy. Áo luôn phanh ngực, lâu lâu quẹt mũi,nhìn xuống coi.. khán giả, bởimặt bàn che khuất tầm nhìn, làm sao coi đào kép?

Có gánh hát nào lại cho khán giảngồi chỗ đó, ngoài gánh bầu Bời, bầu Trình? Ban đầu mở màn thấy nó ngồi, aicũng cười dễ dãi, sau thành quen, xem như đó là ghế danh dự dành cho nó vậy!

Có lần vị vua nào đó lâm triều, vừangồi xuống ngai (ghế đẩu), vua duỗi chân ra, đạp nhằm nó, vua “ý” một tiếng,làm “bá quan văn võ” (thường có 4 người - 2 văn 2 võ) cũng giật mình. Khán giảthì cười rần. Rồi đâu cũng vào đấy, vua làm việc vua, nó ngồi tiếp!

Lại lần khác, vua vỗ bàn quát: “Giápsĩ đâu?”, cùng lúc ngoài rạp có tiếng tía nó gọi: “Hợp ơi, về biểu!”, nó lậtđật “dạ” một tiếng thật lớn còn hơn cả tập thể gánh hát “dạ” trong hậu trường,rồi vội vàng đứng dậy, đội luôn cả “long bàn” trên đầu. Vua quan ngơ ngác, cònkhán giả thì cười vỡ bụng.

Thế mà hôm sau, nó cũng không vắngmặt ở chỗ ngồi danh dự đó!

Cũng nên nói thêm, gánh hát không cómáy đèn. Ánh sáng là chiếc đèn măng sông duy nhất được treo giữa sân khấu vàhàng ghế đầu tiên của khán giả. Nói “hàng ghế” cũng đúng, vì dường như đêm nàocũng có 1,2 hàng ghế thượng hạng dành cho các cụ, dù ghế nầy do các cụ mangtới. Đó hàng ghế bất khả xâm phạm trong một điều luật bất thành văn: Các anhchị và lũ chúng tôi ở phía dưới, cãi cọ, chen lấn làm gì làm, tuyệt nhiên khôngai dám lướt qua các hàng ghế trưởng bối đó. Các cụ dù vô sau, chỉ cần đưa ghếlên (cho dễ đi), là có hàng loạt tiếng nói:

-Tránh ra cho bác Bảy (ông Ba,bàHai...)đi cà tụi bây ơi! - Cái thằng nầy lì quá, nói nãy giờ mà cứ giỡn hoài!

Đó không phảilà văn hóa kính lão, là điều đáng tự hào củaquê hương tôi đó sao?

Về tuồng tích thì thường là những trích đoạn của các truyện Tàu mà côNăm tôi thường đọc cho các người lớn trong làng nghe trong các buổi đám cưới,đám giỗ, hay những lúc nông nhàn, như “Phụng Nghi Đình”, “Tiết Đinh San cầuPhàn Lê Huê”,“Tôn Tẩn hạ San”, “Triệu Tử Longđoạt ấu chúa”, “Chiêu Quân cống Hồ”... Thật tình, giờ tôi nhớ được nội dungnhững chuyện ấy là nhờ nghe cô Năm đọc, còn coi hát bội, tôi không nhớ gì hếtngoài mấy tiếng “tróc mã đề thương, ứ ư,ứ ư...” bởi hát bội thường “hát” chữnho, hiểu đâu mà nhớ?!

Vài năm sau (khoảng năm 1959), cácgánh hát bội của bầu Trình, bầu Bời dần dà ế khách, bị lép vế bởi các đoàn cảilương ở xa đến như Điền Viên, Kiếp Bướm, Ánh Sáng. Gánh bầu Trình phải diễnluôn cả suất ban ngày mà hầu như không đủ sống, bởi khán giả toàn là lũ nhíchúng tôi, mà tụ lại không bằng một gánh Sơn Đông mãi võ! Suất đêm là chính,lại bị “sập giàn” hoài!(*), bởi cũng chỉ có đám chúng tôi vào coi, chỉ là hamvui, hơn là ham coi hát!

Cửa vé vắng tanh, thằng Mận, thằngXoài không còn cơ hội “thừa nước đục thả câu”, còn tôi cũng không dám giở màncho thằng Tửng chui vào. Thằng Hợp cũng tự động rời khỏi đít “long bàn”. Các“cửa hàng” mía, đậu phọng đã dẹp tiệm, chỉ còn lại “cửa hàng” nước đá của chịTuyết. Chị bào nước đá thư thả hơn, gọi tụi tôi là “cưng” chứ không là “tụibây” như trước, và ly nước đá cũng cao hơn, sirô nhiều hơn!

Ban ngày tôi thường lân la vào hậutrường chơi, chị Ẩn nằm một mình trên võng, thấy tôi chị cười, khoe hai hàmrăng đều đặn, không phấn son mà tôi thấy chị đẹp lắm, song trông chị buồn cònhơn khi chị đóng vai Chiêu Quân lúc rời xa đất Hán!

- Ủa? Sao có một mình chị ở đây vậy?Mấy anh đâu hết rồi?

Mắt “Chiêu Quân” nhòa lệ:

- Mấy ảnh đi bắt cá hết rồi, chị ởnhà nấu cơm.

- Sao hồi sáng không mua, bắt làmchi cho mệt?

Chị rời võng, đến thêm củi cho nồicơm tổ bố. Có lẽ khói cay, làm mắt chị ươn ướt, đỏ hoe:

- Hát ế quá đâu có tiền mua cá, em!

Hai giọt nước mắt chị rơi xuống, tôichạnh lòng, vừa thương chị, vừa ân hận về việc đã bao lần a tòng với thằng Tửnggiở vải để cho nó vào coi cọp. Chị lau nước mắt cười thật buồn, hỏi tôi:

- ... Ổi nhà em có trái nhiều không?

- Có, có nhiều lắm. Sao chị bảokhông nên ăn ổi chín chỗ này?

Chị vẫn cười buồn:

- ... Chị muốn ăn ổi chua.

- Chị có bầu hả? Sao bụng chị nhỏxíu vậy?

Chị hơi vui vì lời trẻ con của tôi;không đáp, chỉ gật nhẹ. Tôi nhanh nhẩu:

- Vậy chị chờ em chút nghe.

Rồi chạy vụt ra réo to:

- Tửng ơi Tửng! Tửng ơi Tửng! Về nhàtao chơi.

Chiều hôm ấy ông bầu đến từ giã bàcon ở dãy ngã tư. Ông buồn hơn mọi ngày. Khi đến nhà thầy Tư (tiệm thuốc bắc)thì bà con cũng kéo đến. Chú Chín chệch Xồi:

- Tui tặng ông bầu 2 ký lường(đường) táng uống lước (nươc). Chừng nào lảnh (rảnh) dìa (về) hát cho dui(vui).

Chú Chín chệch Xồi sống ở làng đãlâu đời, có vợ Việt, ăn mắm sống nên không “nị, ngộ” như các chú Tàu ở huyện.

Một lát chú Hai Cộc xách một xô cátừ mé triền lên:

- Mới tát đìa! Biếu anh Ba (ông bầuthứ ba) và anh em ăn lấy thảo.

Thằng Hợp vừa hít mũi vừa bưng mộtđĩa lớn bánh cam bánh cồng đầy ắp (chắc bán ế) lại, thưa:

- Má con nói biếu ông bầu ăn uốngnước.

Thiếm tư quay quanh rồi nói:

- Ở đây cũng có bánh trái rồi... Haylà đứa nào mang qua nhà lồng cho mấy em ở bển. Đem cá của anh hai cho mấy emlàm luôn thể, tối rồi.

Thầy Tư ngập ngừng nói với ông bầu:

- Hổm rày chắc vất vả lắm hả anh Ba?

- Thì anh thấy đó, cứ “sập giàn”hoài!

Chú Chệch Xồi:

- Hay là ông bầu dìa mua bán dí(với) tui, kiếm ăn lược lám ló!(được lắm đó)

Mọi người ái ngại cho câu nói thiệtlòng của chú Chín. Nhưng ông bầu chỉ thở dài:

- Làm như cái “nghiệp” anh Chín ơi!Khi ế anh em cứ than thở đòi về làm ruộng, nhưng khi được bà con ái mộ thì quênhết! “Cái nghiệp” khó dứt lắm anh ơi. Như con tằm ăn dâu phải nhả tơ đền nợ dâuvậy.

Sáng hôm sau khi tôi định xách thêmbọc ổi chua và gói muối ớt cho chị Ẩn thì thấy thằng Tửng bọc một áo xoài đứngở trước cửa. Tôi trố mắt hỏi nó:

- Mày ăn cắp hả?

- Tao xin đàng hoàng. Tao nói xincho chị Ẩn, thiếm Bảy bảo hái cho khá khá. Ăn cắp gì mà nhiều dữ vậy?

Khi chúng tôi đến, mọi người đang ăncơm. Chị nắm tay chúng tôi, nghẹn ngào:

- Cám ơn 2 em nghen!

Ăn cơm xong mọi người lỉnh kỉnh gánhgồng xuống ghe. Tôi và Tửng đứng trên bến. Chị vò đầu chúng tôi rồi xuống saucùng:

- Mấy em ở lại rán học giỏi nghe.Lần sau chị về chị bao mấy em coi hát khỏi mua vé.

Thằng Tửng coi bộ sượng sùng vì lờichị. Tôi nói:

- Chừng nào chị về nhớ ẵm em bé vềchơi nghen.

Ghe rời bến, chị yếu ớt vẫy tay. Gheđi xa, chúng tôi nhìn đến khuất bóng mới thôi. Tôi ngó qua Tửng, nó ngượngngùng quẹt nước mắt. Lần đầu tiên tôi thấy nó khóc. Và lần cuối cùng tôi gặp chị Ẩn.

Kha Tiệm Ly

Thương nhớ BẾN PHÀ miền Tây ! <<<<<<

Sài Gòn 

Tôi sống ở Sài Gòn 20năm và xa Sài Gòn đã 30 năm. Mỗi khi nhớ tới quê nhà, Sài Gòn vẫn như một đốmsáng không bao giờ tắt. Có lẽ vào độ tuổi thanh niên, độ tuổi mà cuộc sống mãnhliệt nhất, tôi đã gắn bó với Sài Gòn. Biết bao chuyện để nhớ. Nhất là vào thờiđiểm tháng tư.

Tôi không xa Sài Gònvào tháng 4 năm đó. Không một toan tính nào trong rất nhiều toan tính được hanhthông. Ngày quân đội cộng sản tiến vào Sài Gòn, tôi vẫn còn nguyên tại nhà. Nhàtôi ở Thị Nghè, một trong những mũi tiến công của địch quân. Chín năm trướcđây, năm 2005, khi tờ Việt Mercury ở San Jose ra số đặc biệt 30 năm nhìn lạingày mất Sài Gòn, Nguyễn Xuân Hoàng có hú tôi viết bài cho anh. Ngày đó, tôi đãôn lại giờ phút Sài Gòn bị dày vò. “Tiếng chân người, tiếng nói xôn xao từngoài đường vọng vào ầm ĩ. Tôi chẳng buồn nhìn ra ngoài. Chiếc cổng sắt im lìmbỗng có tiếng gõ mạnh. Tôi mở chiếc lỗ nhỏ trên cánh cửa kín mít nhìn ra. LaPhương! Tôi vội vàng mở cửa. Người ký giả kỳ cựu của làng báo Sài Gòn uể oảibước vào. Chẳng ai buồn nói. Chỉ mới mấy bữa trước La Phương còn lạc quan vàomột giải pháp trung lập. Cuộc chiến có trên 20 năm tuổi sẽ được kết thúc bằngmột giải pháp có thể chấp nhận được cho cả hai phía. Người cựu ký giả của hãngthông tấn Pháp AFP có liên hệ nhiều với người Pháp đã khẳng định một cách lạcquan như vậy. Tình hình chính trị mấy ngày qua như càng ngày càng xấu đi. BaTổng Thống trong vài ngày là một chỉ dấu không tốt đẹp gì. Hy vọng đặt cả vàomột Dương Văn Minh được lòng nhiều phe phái. La Phương nhún vai, lắc đầu. Moacũng không hiểu sao nữa! Ngồi một lúc, La Phương ngơ ngẩn ra về…Nghe thấy tiếngxe tăng chạy ngoài đường, tôi vội ra coi thử xem sao. Hai chiếc đầy nhóc línhcộng sản đứng giương cao lá cờ Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam phần phật bay theogió đang tiến vào Saigon theo đường Hùng Vương dẫn tới cầu Thị Nghè. Bỗng tôinghe thấy tiếng súng ở phía cầu. Mọi người nhốn nháo. Những thanh niên đeo băngđỏ, mặt đằng đằng, chạy tới chạy lui. Khu chợ đồ Mỹ tự phát bên lề đường nhưđàn kiến bị phá vỡ tổ. Chỉ một lúc, đâu lại vào đấy. Người ta kháo nhau về mấytiếng súng vừa qua. Lính giữ cầu đã nổ súng vào đoàn xe và bộ đội trên xe đãbắn lại. Xác chết còn nằm trên cầu. Những người đi coi về kể lại như kể về mộtchuyện xảy ra trên màn ảnh. Tôi đứng nhìn khu chợ càng ngày càng phình ra. Họbán những đồ Mỹ hôi được bằng cách phá kho Tân Cảng ở gần đó. Đồ dùng hằng hàsa số đủ thứ. Bàn ghế, dụng cụ văn phòng, máy lạnh, quạt máy, kem đánh răng,sữa bột, bánh kẹo, đồ chơi, đồ nhà bếp… Giá cả rẻ rề. Chỉ mấy ngày trước giá đồMỹ còn vắt vẻo trên cao, chẳng phải ai cũng mua được. Bây giờ đồ Mỹ lê la dướiđường, giá cũng sát sạt dưới đường. Người mua kẻ bán bận bịu như không hề biếtlà họ đang bị kéo đi theo một khúc quanh của lịch sử. Khúc quanh gắt dữ dằn”.

Đời tôi cũng quanhtheo khi vào giữa tháng 5, tôi xách chiếc túi nhỏ tới trường Trưng Vương trìnhdiện đi “học tập cải tạo”. Đó là lần thứ nhất tôi xa Sài Gòn. Chẳng kịp nhỏđược một giọt nước mắt. Cải tạo (sic) về, chúng tôi như những con kiến bị vâykhổn, chỉ tính đường thoát đi xa. Mãi tới mười năm sau, tôi mới thực sự xa SàiGòn. Lần này tôi mới có nước mắt, không biết là nước mắt vui hay buồn!

Sài Gòn đến với tôitrước khi tôi tới Sài Gòn. Cuối thập niên 1940, ông anh họ con một ông bác tôi,từ Sài Gòn ra Hà Nội chơi. Anh em tôi cứ ngơ ngẩn khi nghe ông anh nói tiếngSài Gòn trong lúc chơi đùa với nhau. “Tìm” được ông anh Sài Gòn nói là “kiếm”khi chúng tôi chơi trò trốn tìm. “Được” lại gọi là “đặng”. “Thằng ấy” thành“thẳng”. Và tiếng “ủa” ông anh tôi thốt ra thường xuyên khiến chúng tôi cườingất. Ngày đầu ở Sài Gòn, thấy một đám cãi nhau ngay trước cửa nhà ở đường LêThánh Tôn, gần chợ Bến Thành, tôi chạy ra coi. Hai bà buôn bán la lối, xỉa xóikịch liệt. Tôi dỏng tai ra nghe. Những âm thanh lạ lùng hình như không phải làtiếng Việt. Khi trở vào nhà, ông bác tôi hỏi mấy người đó gây nhau chuyện chivậy, tôi ngây ngô trả lời: “Cháu chẳng hiểu họ nói gì!”. Ông bác tôi cười ngấtthằng cháu Bắc Kỳ di cư ngồ ngộ! Mới nghe thì thấy giọng Sài Gòn cũng ngồ ngộ.Cái giọng như một thứ trái cây chín nẫu, nhẽo nhẹt nhưng thơm ngọt tình thân.Ông Hải Phan có những phân tích kỹ lưỡng về cái giọng Sài Gòn: “Giọng người SàiGòn nói lên nghe là biết liền. Ngồi nghe hai người Sài Gòn nói chuyện cùng nhauở một quán nước, bên đường hay qua điện thoại, dễ dàng nhận ra họ. Cái giọngkhông cao như người Hà Nội, không nặng như người Trung, mà cứ ngang ngang, sangsảng riêng…Mà điều đặc biệt trong cách người Sài Gòn nói chuyện cùng nhau làmấy từ “nghen, hen, hén” ở cuối câu... Người miền khác có thích hay khoái, cóyêu người Sài Gòn thì cũng vì cách dùng từ “nghen, hen” này. Khách đến nhàchơi, chủ nhà tiếp. Khách về, cười rồi buông một câu “Thôi, tôi dzìa nghen!” .Chủ nhà cũng cười “Ừ, dzậy anh dzìa hen!”. Nói chuyện điện thoại đã đời, để kếtcâu chuyện và cúp máy, một người nói “Hổng còn gì nữa, dzậy thôi hen!”. “Thôi”ở đây nghĩa là dừng lại, kết thúc, chấm dứt gì đó. Hai đứa bạn nói chuyện cùngnhau, bắt gặp cái gì vui, quay đầu sang đứa kế bên lên tiếng “Hay hén mậy?”bằng giọng điệu thoải mái…Ngồi mà nghe người Sài Gòn nói chuyện cùng nhau thìquái lắm, lạ lắm, không ít người sẽ hỏi “mấy từ đó nghĩa là gì dzậy ta ?” . Mà“dzậy ta” cũng là một thứ “tiếng địa phương” của người Sài Gòn à. Người Sài Gòncó thói quen hay nói “Sao kỳ dzậy ta?” “Sao rồi ta?” “Được hông ta?”…Nghe nhưlà hỏi chính mình vậy đó, mà…hổng phải dzậy đâu nghen, kiểu như là nửa hỏingười, nửa đùa đùa vậy mà, “coi dzậy mà hổng phải dzậy”.

Sống lâu với Sài gòn,đã quen với cái giọng Sài Gòn, thấy dễ thương chi lạ. Nhất là nghe người congái Sài Gòn thủ thỉ tiếng Sài Gòn. Những đứa trẻ di cư năm 1954 đó, sống vớiSài Gòn, chơi với bạn bè Sài Gòn, lớn lên bồ với con gái Sài Gòn, thấy giọng SàiGòn nghe rất hợp với những thủ thỉ tâm tình. Nhiều ông bạn Bắc Kỳ di cư của tôichỉ vì một cái giọng mà rước về nguyên một con người. Ông M.Q.H. diễn tả sựkhác biệt này bằng một hình ảnh: “Nếu phải so sánh Sài Gòn với Hà Nội chẳnghạn, thì ta có thể so sánh ngay hai loại ổi của hai xứ. Ổi đào Hà Nội thơmlừng, ngọt ngay, ruột đỏ tươi rất đẹp, nhưng cùi mỏng, hột to, vừa khó nhá vừachỉ nhắm được tí là hết. Ổi sài Gòn to hơn nắm tay, cùi dày, không ngọt và thơmnhư ổi đào nhưng giòn tan, cắn một miếng là mát lịm, lại có thể chia cho nhiềungười ăn, chấm muối ớt, nghe qua là chảy nước miếng. Con gái Sài Gòn cũng vậy,nghe qua là…chảy nước miếng!”.

Sài Gòn dần dần thântình, thấm vào máu, nằm trong tim của lũ chúng tôi. Vậy nên tới bây giờ, nhớ vềquê hương, chỉ nhớ tới Sài Gòn. Tôi đã bao lần định trách khéo ông Du Tử Lê đãlàm chết tim tôi khi nghe bản nhạc “Đêm Nhớ Trăng Sài Gòn” được phổ từ thơ củaổng. Vậy mà bao lần gặp ông, khi ở Cali, khi ở Montreal, tôi chẳng thốt ra lờiđược. Những địa danh Thị Nghè, Xa Lộ, Hàng Xanh làm tôi chết điếng nỗi nhớ nhà.

ngỡ hồn tu xứ mưa bay

tôi chiêng trống gọimỗi ngày mỗi xa

đêm về trên bánh xequa

nhớ em Xa Lộ nhớ nhàHàng Xanh

nhớ em kim chỉ khíutình 

trưa ngoan lớp họcchiều lành khóm tre

nhớ mưa buồn khắp ThịNghè

nắng Trương Minh Giảnglá hè Tự Do

nhớ nghĩa trang: quêbạn bè

nhớ pho tượng línhbuồn se bụi đường

đêm về trên vết xe lăn

tôi trăng viễn xứ, sầuem bến nào? 

Sài Gòn, cái nôi củatuổi mới lớn, là những chói chang trong mỗi chúng tôi. Tuổi trẻ chúng tôi ở đó.Tình yêu đầu của chúng tôi ở đó. Mảng đời tươi vui nhất của chúng tôi ở đó. Dễgì quên được. Nhà văn Lý Thụy Ý cũng không bao giờ quên: “Sài Gòn của một thờitôi mới lớn, những “con đường tình ta đi” Duy Tân, Trần Quý Cáp, Tú Xương, CôngLý. Những chiều bát phố Lê Lợi, Tự Do. Những rạp ciné. Món bánh tôm hẻm Casino.Những xe bò viên Nguyễn Thiện Thuật. Bánh mì thịt trước chợ Trương Minh Giảng,gỏi đu đủ - khô bò - nước mía Viễn Đông (góc Lê Lợi - Pasteur)…Sài Gòn của tôi“sáng nắng chiều mưa”. Mưa như được lập trình sẵn. Hoặc chiều hoặc sáng, cókhi… cùng giờ nên người Sài Gòn có thể nhởn nhơ bát phố khi “cơn mưa qua”, rấtít khi mưa như… đòi nợ! Nắng Sài Gòn không quá gắt. Có lẽ nhờ thế nên mới chợtmát chỉ qua màu áo lụa Hà Đông. Sài Gòn của tôi có những ngôi trường đi vào thơvà nhạc như Văn Khoa, Luật, Gia Long, Trưng Vương, những con đường địa chỉ báonhư Lê Lai, Phạm Ngũ Lão… Hồn đất và hồn người quyện nhau hồn hậu, chântình…Sài Gòn của tôi trẻ - luôn luôn trẻ. Không phải vì thiếu phố cổ hay ngườiSài Gòn không thích “ra vẻ cụ” mà vì Sài Gòn luôn luôn mới, hồn nhiên và dễthương, không điệu đà, kệch cỡm. Sài Gòn của tôi còn nhiều hơn thế. Không diễntả hết dù văn hoa cách mấy. Không lớn lao gì, kỷ niệm chỉ chứa đầy ngăn cặp họctrò. Sự ồn ào sống động, dễ thương của vùng đất và con người. Đi xa, cứ về đếncầu Sài Gòn hay cầu Bình Điền là coi như đến nhà. Như bạn bè cùng trang lứa,tôi giữ Sài Gòn như giữ chính cuộc đời mình. Khóc một ngày khi thương xá Tam Đabị thiêu rụi. Thức một đêm khi Eden bị đập bỏ”.

Sài Gòn ngày nay đangbị cắt lìa khỏi quá khứ. Những thương xá Tam Đa, hành lang Eden, đường Tự Docòn níu chăng những bước chân bát phố của chúng tôi một thời hoa mộng. NhữngPagode, Brodard, Givral ngày xưa nay đã bị cày nát, mất máu. Có một lần, về vớiSài Gòn, ngồi lại với bạn bè còn lại tại Givral, tôi đã như được sống lại thờixưa cũ. Nếu cần khóc, chắc tôi cũng khóc được, nhưng ngày đó tôi chỉ lâng lângnhư một thời quá khứ bỗng vụt dậy, khẽ lay vai tôi, ấn chìm hồn tôi xuống.Givral nay không còn nữa. Ngày nghe tin Givral bị khai tử cùng với hành làngEden, nhà sách Xuân Thu, tôi đã lặng đi. Bạn bè cũ ngày đó, nay biền biệt. Nhàthơ Đỗ Trung Quân tiếc nuối. “Givral khai trương đồng thời với tòa nhà VincomCenter. Nó vẫn nằm ở vị trí cũ. Nhưng, tất nhiên, nó không còn như cũ. MộtGivral mới với một lịch sử đi qua quá sâu đậm với người Sài Gòn. Những ai nặnghoài niệm một không gian ấm cúng kiểu Tây hẳn sẽ hoàn toàn lạ lẫm với Givralhôm nay, kiến trúc tổng thể của khối nhà Vincom pha trộn kiến trúc Á- Âu, nóphảng phất đường nét của kiến trúc đâu đó trên đảo quốc Singapore. Givral mớicũng xóa hẳn phong cách kiểu Pháp đã có hơn nửa thế kỷ của nó. Giờ đây, dù lộnglẫy, nó chỉ như một quán cà phê hộp có bán bánh ngọt. Thế thôi! Hóa ra muốn làmvăn hóa, hay tìm lại một không gian mà lịch sử tình cờ để lại nơi đây, không dễdàng chút nào. Nó đòi hỏi những người tiếp quản, và tiếp tục nó cần nhiều điềuhơn chỉ là nơi “xơi bánh ngọt – uống cà phê”.

Sài Gòn đã mất dấu.Lâu lắm tôi không về lại Sài Gòn. Song thân tôi đã lần lượt theo nhau đi tronghai năm liền. Đó là hai lần cuối cùng tôi về lại Sài Gòn, để sống những giờphút buồn bã của chia lìa. Cũng đã trên chục năm. Ngày đó, Sài Gòn mới chỉ mất quánCái Chùa. Nhìn trên mạng internet thấy những hình ảnh diêm dúa của Sài Gòn ngàynay, tôi thấy hụt hẫng. Trát son trát phấn, Sài Gòn như xa lìa chính mình.Không còn là Sài Gòn của chúng tôi. Ông Nguyễn Hậu, một người mới từ Bắc vàoSài Gòn, cũng thấy tiếc Sài Gòn xưa, Sài Gòn thời đích thực là Sài Gòn. “SàiGòn xưa thật đẹp, văn minh và thanh bình với những con người hiền lành, mộ đạo.Nếu không có những bức ảnh tư liệu mà mỗi ngày càng được người ta chia sẻ càngnhiều, không có hàng ngàn những bản thu âm trước 1975 về dòng nhạc trữ tình SàiGòn đã một thời lên tới đỉnh cao của văn hóa/ nghệ thuật, rồi các kiệt tác vănchương…, những người sau này ắt hẳn chẳng bao giờ tin vào điều đó – Hòn ngọcViễn Đông – vì sách giáo khoa không nói như vậy. Tôi đến với mảnh đất này vớitâm thế của một người hiền lành và tôi cũng nhanh chóng nhận ra mình chưa đủ tửtế và hiền như Sài Gòn. Tôi tri ân Sài Gòn như đất mẹ thứ hai đã cho tôi biếtbao điều tốt đẹp, đã dung dưỡng và trao cho tôi những điều thật tử tế. Tôi đến vàở lại Sài Gòn không chỉ vì mưu sinh, một ước mơ ngông cuồng nữa, mà vì tôi yêu,tôi thấy mình thuộc về mảnh đất này. Tôi cũng biết nhiều người xứ tôi đã làmcho Sài Gòn dữ và biến dạng đi từng ngày. Tôi chỉ có tâm nguyện một ngày còn ởlại nơi này là một ngày gieo xuống những hạt mầm lành, gieo xuống sự tử tế vàgìn giữ những hạt mầm tử tế còn sót lại… Tôi chỉ là một tay Bắc Kỳ lạc thời, tơtưởng và hướng đến cái đẹp và sự tử tế. Tôi tin vào những giá trị bền vững theothời gian và trên con đường ngược chiều ấy tôi tìm thấy hay nói đúng hơn lànhận ra những người cũng ấp ôm một điều tốt đẹp nào đó cũng đang cố gắng đingược chiều đồng loại. Tôi nhớ hoài một câu nói của người bạn đời của mình:“Đêm hỗn mang thắp hỏa châu đi tìm bộ lạc”… Có lần một người bạn Sài Gòn mà tôirất quý mến nói “anh thật sự là một người Sài Gòn”, với tôi, đó là lời khentặng mà tôi trân trọng vô ngần và có thể nói là hãnh diện nhất (Có lẽ là khôngxấu hổ với những tiền bối đến đây từ những năm 54 và rất được người Sài Gòn yêumến)”.

Cái mà Sài Gòn làmđược là đã thu phục được chân tâm của những con người ở bên kia vĩ tuyến. Chỉbằng sự văn minh và đáng yêu của chính mình. Chắc chúng ta hầu như ai cũng biếtvề giai thoại nhà văn Dương Thu Hương đã ngồi khóc trên vỉa hè Sài Gòn ngày bàtheo đoàn quân tiến vào Sài Gòn. Bà đã trả lời nhà báo Đinh Quang Anh Thái củabáo Việt Tide vào cuối năm 2007: “ Khóc thì tôi có hai lần khóc. Lần thứ nhấtkhi đội quân chiến thắng vào Sài Gòn năm 1975, trong khi tất cả mọi người trongđội quân chúng tôi đều hớn hở cười thì tôi lại khóc. Vì tôi thấy tuổi xuân củatôi đã hy sinh một cách uổng phí. Tôi không choáng ngợp vì nhà cao cửa rộng củamiền Nam, mà vì tác phẩm của tất cả các nhà văn miền Nam đều được xuất bảntrong một chế độ tự do; tất cả các tác giả mà tôi chưa bao giờ biết đều có tácphẩm bầy trong các hiệu sách, ngay trên vỉa hè; và đầy rẫy các phương tiệnthông tin như TV, radio, c***ette. Những phương tiện đó đối với người miền Bắclà những giấc mơ. Ông Thái đừng quên rằng, ở miền Bắc, tất cả mọi báo đài, sáchvở đều do nhà nước quản lý. Dân chúng chỉ được nghe đài Hà Nội mà thôi; và chỉcó những cán bộ được tin tưởng lắm mới được nghe đài Sơn Mao, tức là đài phátthanh Trung Quốc. Còn toàn bộ dân chúng chỉ được nghe loa phóng thanh tập thể;có nghĩa là chỉ được nghe một tiếng nói. Vào Nam tôi mới hiểu rằng, chế độngoài Bắc là chế độ man rợ vì nó chọc mù mắt con người, bịt lỗ tai con người.Trong khi đó ở miền Nam người ta có thể nghe bất cứ thứ đài nào, Pháp, Anh, Mỹ. . .nếu người ta muốn. Đó mới là chế độ của nền văn minh. Và thật chua chátkhi nền văn minh đã thua chế độ man rợ. Đó là sự hàm hồ và lầm lẫn của lịch sử.Đó là bài học đắt giá và nhầm lẫn lớn nhất mà dân tộc Việt Nam phạm phải”.

Sự hàm hồ của lịch sửđã cướp đi cái tên Sài Gòn. Sài Gòn ngày nay đang đội vòng gai. Nhưng cái tênSài Gòn vẫn mãi mãi ở trong lòng người dân Việt, nhất là trong sâu thẳm tâm trícủa chúng tôi, những đứa con của Sài Gòn. 

Grall Nhà Thương Xưa Nhất Sài Gòn - Trang Nguyên    <<<<<<

Sài Gòn Năm Xưa 

Đầu thập niên 70, tôi bước chân vào giảng đường đại học. Từ miềnTrung vào, Sài Gòn đối với tôi như một miền đất hứa vừa hấp dẫn, vừa hứa hẹn nhữngđiều mới lạ.

Hồi đó, đậu được mảnh bằng tú tài toàn phần cũng khó như thi đậuvào một trường đại học lớn bây giờ. Cả lớp 60 học sinh chỉ đậu có sáu đứa. Chínmươi phần trăm phải thi lại vào kỳ hai. Ở một thành phố nhỏ của miền Trung nhưquê tôi, con gái đỗ tú tài toàn phần có thể đếm trên đầu ngón tay.

Vào đến thành phố được mệnh danh là Hòn Ngọc Viễn Đông, tôi thấycái gì cũng lạ lẫm. Từ những tòa nhà cao tầng, đến những con đường xe cộ tấp nập,đến những cô gái Sài Gòn ăn mặc theo mốt Hippy (1), rồi áo dài tay Raglan, minijupe…

Ngày Văn Khoa khai giảng, số lượng sinh viên đông đến mức chóngmặt. Nữ sinh viên thì quá nhiều cô đẹp, cô nào cũng ăn diện ngất trời như đi dạhội.

Sau này, tôi còn biết Đại Học Văn Khoa Sài Gòn cũng là nơi nhiềuca sỹ nổi tiếng thời đó đang theo học như Hoàng Oanh, Thanh Lan, Từ Dung… Vàcác nhạc sỹ như Trịnh Công Sơn, Từ Công Phụng… thỉnh thoảng vẫn thấy xuất hiệntại đây.

Ngay cả khí hậu Sài Gòn hồi đó cũng là một điều lạ lẫm. Nhữngnăm tháng đó chưa có biến đổi khí hậu như bây giờ. Trời nắng nóng quanh năm, thỉnhthoảng vào mùa Hè có những cơn mưa giông đến thật nhanh, thật ào ạt. Người điđường chỉ cần tạt vào một mái hiên đứng trú mưa khoảng ba, bốn phút là cơn mưadứt hẳn. Và nắng lại bừng lên chói chang gay gắt như chưa từng có cơn mưa baogiờ.

Mưa Sài Gòn khác hẳn với mưa miền Trung. Ngoài đó, mùa mưa kéodài lê thê hết ngày nọ đến ngày kia, có khi kéo dài cả mươi ngày, tuần lễ làchuyện thường. Đi học hầu như lúc nào cũng mang áo mưa, hai vạt áo dài trắngbao giờ cũng gấp lên, hai ống quần trắng bao giờ cũng buộc túm bằng hai sợi dâythun, nếu không muốn bị dính đầy bùn nước. Mùa lạnh, đi học sớm hai hàm răngđánh vào nhau lập cập, hai bàn tay tê cóng thu trong tà áo dài.

Vào Sài Gòn quanh năm không cần có áo mưa, cũng không cần mặc áolạnh, tôi thấy hành trang đi học của mình đơn giản hơn nhiều. Và những người bạnSài Gòn học cùng giảng đường cho tôi cảm nhận tính cách người Nam hồn hậu tựnhiên, ít rào đón như người miền Trung. Có khi họ giành chỗ cho bạn nhưng bạnchưa đến, họ vui vẻ vẫy tôi đến ngồi vào chỗ, khi thấy tôi đi trễ phải trải giấydưới nền mà ngồi – chuyện thường ngày ở những giảng đường đông đúc như Văn KhoaSài Gòn.

Nhà trọ cách trường không xa lắm, nên hàng ngày đi học tôi vẫnđi bộ. Hôm nào cũng đi qua cầu Phan Thanh Giản, (2) để đến trường. Những hôm cóthời khóa biểu học cả ngày, tôi mua một ổ bánh mì, một chai nước. Buổi trưa, bạnbè ở lại giảng đường khá đông, người nào cũng gặm bánh mì, nói chuyện rôm rả, rồingả lưng xuống ghế giảng đường. Trước giờ vào học không quên rãi sách vở ở cácdãy ghế có tay quay để dành chỗ cho bạn.

Hồi đó, không hiểu sao khu trung tâm Sài Gòn có một sức hấp dẫnkỳ lạ đối với tôi. Từ Đại Học Văn Khoa ở đường Đinh Tiên Hoàng, tôi đi bộ xuốngchợ Bến Thành, lang thang qua những con đường như Lê Thánh Tôn, Nguyễn Huệ. LêLợi… như thể phải đến đấy mới thấy được linh hồn Sài Gòn.

Đến trung tâm Sài Gòn, thế nào tôi cũng ghé vào nhà sách KhaiTrí để thấy cả một thế giới tri thức của con người Đông Tây kim cổ. Không có tiềnmua thì tôi coi… cọp. Rồi sà vào những đống hàng hóa bán solde (3) đổ đống venlề đường với vải vóc. giày dép… Túi tiền sinh viên chỉ cho phép tôi mua nhữngmón hàng như thế. Bây giờ nghĩ lại, tôi ngạc nhiên không hiểu sao ngày xưa mìnhlại có thể đi bộ khỏe thế. Có lẽ vì vui nên không thấy đường dài.

Một lần vào ngày Chủ Nhật, tôi đi xe Velo- Solex lên nhà một ngườichị ruột ở đường Lê Đại Hành. Lúc đi ngang qua Học Viện Quốc Gia Hành Chánh(4), do mất bình tĩnh khi tránh một người đi bộ ngang qua đường, tôi bị té xengã giữa đường, bị một vết thương rách da ở cằm. Mấy người dân sống ở gần đó chạyđến đưa dầu cho tôi thoa. Đau thì ít, sợ thì nhiều, tôi hoảng hốt chẳng biết phảilàm gì.

Hồi đó, đâu có điện thoại để gọi người thân như bây giờ. Lúc đó,một anh thanh niên đi xe Honda dừng xe đỡ tôi dậy. Anh bảo tôi gởi tạm chiếc xeVelo cho một thanh niên đang ngồi sửa xe đạp ven đường trước Học Viện Quốc GiaHành Chánh, để anh chở tôi đến bệnh viện may vết thương ở cằm. Tôi đã gởi xecho anh thanh niên không hề quen biết này, mà không hề có chút nghi ngại để choanh thanh niên kia chở đến bệnh viện.

Vị bác sĩ vừa may vết thương ở cằm tôi, vừa nói: “Em mà khôngmay chỗ vết thương này thì sẽ trở thành một cái sẹo to đấy.”

May xong vết thương, anh thanh niên tốt bụng kia lại chở tôi vềchỗ cũ. Từ xa, tôi đã thấy chiếc xe Velo – Solex của tôi vẫn dựng bên đường.

Tôi cảm ơn hai người thanh niên không quen biết kia và nghĩ saoSài Gòn lại có nhiều người tốt như vậy. Nếu là người gian, anh thanh niên kiacó thể thu dọn đồ nghề rồi mang luôn chiếc xe của tôi đi thì ai biết đâu màtìm. Hình ảnh hai con người tốt bụng đó vẫn mãi mãi ở trong ký ức tôi với lòngcảm mến và biết ơn sâu sắc.

Sau này, trải qua bao nhiêu năm, có dịp vào Sài Gòn đi ngang quacon đường Trần Quốc Toản, ngang qua Học Viện Quốc Gia Hành Chánh (5) năm xưa,tôi vẫn nhớ về chuyện xưa với một chút ngậm ngùi dâu bể.

Bây giờ – mấy chục năm sau – khi đã sống định cư ở thành phố SàiGòn, có dịp chứng kiến cảnh cướp giật, hôi của ngoài đường mỗi khi có tai nạn xảyra, hoặc sự vô cảm, thờ ơ của người Sài Gòn mỗi khi có tai nạn thương tâm ngoàiđường, tôi lại bồi hồi nhớ lại hình ảnh Sài Gòn năm xưa cách đây năm mươi năm,hơn nửa thế kỷ.

Mức độ văn minh hiện đại của cuộc sống tỷ lệ nghịch với sự bănghoại của thế thái nhân tình! Hai người thanh niên tốt bụng ngày xưa bây giờ làmgì? Ở đâu? Còn sống hay đã chết? Nếu còn sống, họ đã là những ông già trên dướitám mươi tuổi.

Trong lòng tôi, họ mãi mãi vẫn là biểu tượng cho một Sài Gònnhân hậu năm xưa.

Vương Hoài Uyên

(1) Mốt HIPPY: Mốt thịnhhành vào cuối thập niên 60, đầu thập niên 70.

Việt Nam quê huơng tìm lại. Tập 1(tòan tập) Sàigon, Hànội, Hương sơn.   <<<<<<

Bạn Còn Nhớ Không? Tiệm Chạp Phô Và Hàng Xén Năm Xưa

Cùng bán đồ "hằmbà lằng xí mấu" nhưng Nam Kỳ mình phân biệt rõ hai tiệm: “chạp phô” và"hàng xén".

Đây là hai tiệm bán đồvật dụng khác nhau. 

1-Tiệm chạp phô là tiệm bán đồ ăn khô như bánh, kẹo, đồ dùnghàng ngày như: gạo, đường, nước mắm, nước tương, muối, bột ngọt, gia vị, mìgói, kim chỉ, dầu hôi, đèn hột vịt, đậu xanh, đậu phộng, la-ve, nước ngọt...

2-Tiệm hàng xén là tiệm hầu như không bán đồ ăn, họ bán nhiềuvề chén bát, nồi ơ soong chảo, siêu nồi sắc thuốc Bắc, dao, thớt, thùng đựngnước, lò dầu, chổi, tượng Phật, tượng Thần Tài, Ông Địa, Bồ Tát Quán Âm, vảibạt, kẽm buộc, ni lông...

Nói chung là kể ra sẽkhông chính xác vì tiệm chạp phô có thể bán vài thứ món hàng của tiệm hàng xénnhưng tiệm hàng xén thì không bán đồ ăn của tiệm chạp phô.

Dân miền Nam, Sài GònChợ Lớn cố cựu, ai mà hỏng biết đó mấy cái tiệm chạp phô hay hàng xén ở tậnhang cùng ngõ hẻm các khu nhà bình dân, xòm người lao động...

*”Đường tương chao,đậu hũ dưa leo, ai chưa ăn chưa phải... là nghèo...!”

Những tiệm như vậy ởSài Gòn, Chợ Lớn và khắp cả Lục Tỉnh miền Tây được gọi là tiệm “chạp phô”.

Thiệt ra hàng xén vàchạp phô đều có tên tiếng Quảng Đông là hàng hoá đủ loại, tạp nham tùm lum tùmla...

Ngày xưa, mấy tiệmchạp phô và hàng xén trong xóm mà chủ là người Hoa nó luộm thuộm lắm, chứ khôngđược như mấy tiệm tạp hóa bây giờ sạch sẽ ngăn nắp hơn nhiều...

Cái kiểu buôn bán củangười Hoa, tính ra họ rất tâm lý và biết cách kinh doanh, vui vẻ, sẵn lòng bánthiếu những thứ nhỏ nhặt mà ta dùng thường ngày thiết thực như một "siêuthị" nhỏ. Đúng ra tiệm chạp phô có “ưu điểm” hơn siêu thị. Đố ai ra siêuthị và kiếm từng món nhỏ lẻ như mua 1 cây kim may, 1 cây đèn cầy, 1 cục đá lửaống quẹt, 1 xấp giấy tiền vàng bạc hay 1 xị rượu đế, nửa lít nước mắm,...phảikhông bà con.

Hồi xưa, hễ ai cần gìcứ đến tiệm chạp phô, hàng xén của bà Sẩm, ông Chệt gì đó là có đủ, vài loạibánh của trẻ con, nước mắm, nước tương, xì dầu, hủ chao.. mà nước mắm, nướctương không phải chỉ bán tĩn, chai, nhà lỡ hết người lớn sai trẻ con xách cáichén đến mua năm cắc cũng được, cho đến mấy củ hành, vài củ cải mặn, cây xàbông màu xanh hiệu cây đờn, cục xà bông thơm Cô Ba... Cái gì để xài trong nhàcũng có. Ôi thôi hầm bà lằng, đủ hết thảy.

Còn đám con nít hễthỉnh thoảng có ai cho năm cắc, một đồng là tụi nhỏ thường hay “phóng xe chân”ngay đến quán chạp phô này mua bánh liền, được đựng trong những cái keo bằngthủy tinh có nắp đậy gọi là cái “thẩu”.