Chiều mùng 3 Tết.

Trời California lạnhnhẹ. Ánh nắng vàng mỏng như một lớp bụi rơi trên những bãi cỏ mùa đông. Tôiđang ngồi uống cà phê thì điện thoại reo. 

Là Hùng. Thằng bạncùng đơn vị ngày xưa.

Trong đoàn có 3 liêntoán, mỗi liên toán có 3 toán, 10 người tùy theo nếu đầy đủ. Thường thì khôngđủ quân số. Tôi ở toán 2. Hùng ở toán 3.Còn anh Phước “Rừng” ở toán 1. Chúngtôi không cùng toán, nhưng cùng sống chung đoàn, những năm tháng mà mạng ngườinhẹ như chiếc lá. Giọng Hùng hôm đó chậm lạ:

– Liêm hả...?

– Ừ, tao đây.

Nó nói nhỏ:

– Tao vừa vô việndưỡng lão thăm ông anh vợ. Đi ngang hành lang... thấy một ông già ngồi xe lănnhìn ra cửa sổ. Tao nhìn kỹ... giống anh Phước lắm.

Tôi ngừng tay:

– Sao mày không lạihỏi?

Hùng im lặng một chút:

– Tao cũng định hỏi,nhưng đứng nhìn một hồi, tự nhiên thấy không dám.

– Sao vậy?

Nó thở dài:

– Ông già quá rồiLiêm. Tóc bạc trắng. Lưng còng. Gầy lắm. Tao đứng phía sau nhìn hoài, mà khôngchắc nữa. Mấy chục năm rồi còn gì.

Rồi nó nói nhỏ:

– Tao sợ nhận lầm, làmngười ta khó xử. Nên tao gọi mày. Mày qua coi thử.

Tôi hiểu. Có nhữnggương mặt từng rất quen, nhưng sau nửa đời người, mình không còn dám tin vào kýức nữa. Tôi nói:

– Gửi địa chỉ cho tao.

⸻

Cái tên Phước “Rừng”làm ký ức bật mở.

Ngày đó anh lớn hơntụi tôi vài tuổi. Dáng cao, vai gầy, da đen sạm vì nắng rừng. Ánh mắt lúc nàocũng bình tĩnh, như người đã quen nhìn cái sống cái chết ở rất gần. Anh ít nói.Nhưng mỗi lần toán anh từ rừng trở về, anh thường ghé qua chỗ tụi tôi uống càphê. Ngồi đó.

Cười hiền. Có lần tôihỏi:

– Anh Phước đi rừnghoài vậy, có sợ không?

Anh cười, một nụ cườirất hiền:

– Sợ chứ.

Rồi anh nói chậm:

– Nhưng lính mà. Chỉmong mỗi lần trực thăng quay lại, mình còn đủ người để bước lên.

Lúc đó tụi tôi còntrẻ. Nghe xong chỉ cười.

Không ai nghĩ có ngàymình sẽ sống tới già.

⸻

Sau năm 1975. Các toántan. Người đi tù. Người vượt biển. Người bặt tin. Những gương mặt ngày đó...lần lượt biến mất khỏi cuộc đời nhau. Tôi không nghe tin anh Phước nữa. Cho đếncuộc điện thoại chiều hôm ấy.

Hôm sau tôi lái xe tớiviện dưỡng lão. Hành lang dài, im lặng. Mùi thuốc sát trùng và mùi quần áo vừagiặt trộn lẫn trong không khí.

Cuối hành lang, cạnhcửa sổ nhìn ra bãi cỏ mùa đông, một ông già ngồi trên xe lăn. Tóc bạc trắng.Vai gầy.

Hai bàn tay gân guốcđặt trên thành ghế. Ông đang nhìn ra ngoài trời, một mình. Tôi bước lại gần,tim tự nhiên đập hơi nhanh, tôi khẽ hỏi:

– Dạ... xin lỗi... báccó phải là anh Phước... Phước “Rừng” không?

Ông quay lại, đôi mắt già nua nhìn tôi rất lâu rồi ông hỏi:

– Anh... ở đơn vị nào?

Tôi nói:

– Dạ... Liêm. Toán757... liên toán 3 đoàn công tác 75 ngày xưa.

Ông nhìn tôi thêm mộtlúc. Rồi đôi mắt chợt sáng lên:

– À...

Ông gật đầu chậm:

– Nhớ rồi... thằnglính trẻ hay cười.

Tôi bật cười, mắt tựnhiên cay:

– Dạ... đúng em đóanh.

⸻

Chúng tôi ngồi cạnhcửa sổ suốt buổi chiều.

Hai người lính già nóichuyện của một thời rất xa.

Anh hỏi từng người:

– Thằng Hải sao rồi?

– Mất lâu rồi anh.

– Còn thằng Lộc?

– Ở Texas, chạy xetải.

Anh gật đầu. Nghe từngcái tên... như nhặt lại từng mảnh đời đã trôi mất. Một lúc lâu anh nói khẽ:

– Vậy là... mình cònsống tới giờ... cũng là may.

Tôi hỏi anh về cuộcđời sau chiến tranh. 

Anh kể chậm rãi:

– Ra tù... anh vượtbiển. Qua Mỹ làm đủ nghề. Vợ anh mất mười năm trước.

Anh nhìn ra cửa sổ:

– Con cái thì mỗi đứamột tiểu bang. Nhưng tụi nó thương anh lắm.

Giọng anh bình thản.Không một lời than. Nhưng tôi thấy trong ánh mắt anh... có một khoảng trống rấtsâu.

Khi tôi đứng lên ravề, tôi nói:

– Cuối tuần em ghéthăm anh nữa.

Anh gật đầu:

– Ừ, ghé.

Tôi bắt tay anh. Bàntay lạnh, khô. Một bàn tay từng cầm súng, từng bước qua bao cánh rừng.

Khi tôi quay lại nhìnlần cuối, anh vẫn ngồi đó, nhìn ra cửa sổ. 

Một người lính già...giữa buổi chiều rất yên tĩnh.

⸻

Hai ngày sau Hùng gọi.Giọng nó thấp xuống:

– Liêm... Anh Phước đirồi.

Tôi không nói đượcgì....

Đám tang tổ chức trongmột nhà quàn nhỏ.Không đông.

Nhưng không cô đơn.Hai người con của anh bay về.

Mấy đứa cháu đứngquanh, im lặng.

Chúng tôi, vài ngườilính cũ đứng phía sau.

Người con trai nói vềcha mình. Anh nói:

– Ba tôi ít khi kể vềchiến tranh. Nhưng ông luôn nhắc đến những người bạn lính.

Hùng đứng cạnh tôiquay mặt lau nước mắt. Tôi nhìn lên di ảnh anh Phước. Nụ cười hiền của anh vẫnvậy.

Giống như buổi chiềunào trong trại... khi anh ngồi uống cà phê với tụi tôi....

Khi linh cữu được đưara nghĩa trang, trời bắt đầu mưa.

Mưa nhỏ thôi, nhưnglạnh. 

Con cháu anh đứng gầnmộ. Chúng tôi đứng phía sau. Tôi nhìn quan tài từ từ hạ xuống.

Trong đầu chợt hiệnlại những cánh rừng xa xưa. Những chuyến trực thăng. Những gương mặt lính trẻcủa các toán trong liên toán ngày cũ.

Bao nhiêu người đã nằmlại. Bao nhiêu người trôi dạt khắp nơi. Và hôm nay... thêm một người nữa ra đi.

Tôi cúi đầu, nói thậtkhẽ:

– Anh Phước... Hếtcông tác hành quân rồi. Anh nghỉ đi.

Gió thổi qua bãi cỏướt.

Những người lính cònsống đứng lặng, nhìn theo một người đồng đội của ngày xưa...vừa đi hết chặngđường cuối cùng của đời mình.

Phạm Sơn Liêm

Hoàng hôn

Bóng hoàng hôn dìu êm hồn vào mộng,

Đêm sắp về hy vọng biết quen đường.

Nhớ nghĩ chi tuổi phiền muộn vấnvương,

Cố ngẩng mặt tiến lên về phía trước.

Như thu đến cả bầu trời thay đổi,

Sương chơi vơi che mỏng khoảng trời thanh.

Gió đượm hương làm phai mái tóc xanh

Chuyển màu lá sang màu vàng vương giả.

Đây chiếc vương miện uy nghiêm vuachúa

Đỉnh cao bao loài hoa trái cuốimùa.

Để sau lưng hầu mọi cuộc thắngthua,

Từng bước mới vào khoảng đường cònlại.

          Mùalá đỏ bao tao nhân chiêm ngưỡng,

Sân phong vàng gợi hoài niệm lên ngôi.

Màn the sương phủ nhẹ bước bồi hồi,

Gió thu lạnh đưa hồn về quá khứ.

Hoa cây trái lần cuối khoe hương sắc,

Thu vẹn mình trong cái kén đợi chờ,

Cảnh địa đàng bồng lai sao huyền ảo

Đất với trời qua mưa tuyết mộng mơ.

          Mặtvầng ô thung dung chào từ giả,

Giang sơn đêm thuộc tinh tú chị Hằng.

Hoàng hôn tiến hòa mình vào cảnh lạ,

Vẫn duy trì bản sắc chính riêng mình.

Tạo hóa đã an bài đâu phân biệt,

Chính lòng người hay so sánh thiệthơn.

Đường trần ai thay đổi chẳng đồng đều,

Buồn vui chi những gì ta không biết.

          Bìnhminh hé tương lai bừng tia sáng,

Hoàng hôn về đánh dấu đoạn hồi sinh.

Mỗi ngày qua là khúc sống sang trang,

Cứ thanh thản cuộn theo đà nhịp sống.

Nghe nói đến AI (robot thông minhnhân tạo) bạn dễ hình dung ra những con robot lạnh lùng cầm kim tiêm chạy vòngvòng khắp bệnh viện. Khác với phim viễn tưởng, công nghệ AI dễ thương hơn nhiều,chúng đang hiện diện như một người trợ lý thầm lặng nhưng siêu việt.

Sự tham gia củaAI đang định hình lại ngành y tế toàn cầu. Điều quan trọng nhất là sự kết hợpgiữa “bộ não” AI và trái tim nhiệt huyết của bác sĩ sẽ cứu muôn vạn sinh linh,bệnh nhân được chẩn đoán chính xác hơn, điều trị nhanh hơn và chi phí thấp hơn… 

Trong vài năm gần đây, trí tuệnhân tạo (AI) đã trở thành một trong những công nghệ có ảnh hưởng lớn đến tất cảcác ngành nghề, trong đó có y tế.

AI có thể làm gì trong bệnh viện?

Trước đây, bác sĩ X-quang (radiologist)dùng mắt để tìm kiếm các dấu hiệu bất thường. AI có thể “đọc” một tấm phimX-quang hay một bản quét CT và lập tức trích xuất hàng trăm đặc trưng mà mắtngười không thấy được như độ nhám bề mặt khối u, phân bố đậm độ pixel. Những dữliệu này giúp dự đoán được khối u lành tính hay ác tính để bác sĩ quyết định bướctiếp theo.

Nếu “nó” phát hiện dấu hiệu cần cấpcứu như xuất huyết não (intracranial hemorrhage) hay tràn khí màng phổi (pneumothorax),nó sẽ “nhắc” bác sĩ ngay lập tức.

Bác sĩ có thể mệt mỏi sau một catrực đêm. AI thì không. Nó đóng vai trò double-check (kiểm tra kép), bảo đảm khôngbỏ sót những chi tiết dầu là nhỏ nhất. Nó đo kích thước khối u, tính toán thểtích não hay độ hẹp mạch máu với độ chính xác gần như tuyệt đối.

Bác sĩ sẽ có thêm thời gian để tổnghợp thông tin và đưa ra phương cách điều trị thích hợp nhất. Ngoài việc trợgiúp việc chẩn đoán bệnh, phân tích hình ảnh film X-Quang, AI còn có thể “điềuchế” thuốc mới, hoặc “sản xuất” thuốc phù hợp cho từng người. Ví dụ, một viênthuốc chống cao máu 10 mg được phân phát đều cho người 50 tuổi đến 90 tuổi, dầutrọng lượng và chiều cao, bệnh sử khác nhau. Vừa lãng phí thuốc và không có hiệuquả cao. AI sẽ “bào chế” lượng thuốc thích hợp với thể trạng từng người. Viênthuốc có thể là 15 mg cho người này hoặc chỉ 6.5 mg cho người khác.

Nhờ AI, hệ thống vận hành trongngành y tế trở nên nhanh hơn, chính xác hơn và tiết kiệm hơn.

“Tài” chẩn bệnh

Điều mà các chuyên gia công nhậnlà AI chẩn ra bệnh sớm hơn và chính xác hơn bác sĩ. Không phải “nó” giỏi hơnbác sĩ mà “nó” có ba lợi thế so với con người:

Một bác sĩ nhiều lắm thì trong đờicó thể xem vài chục nghìn bức chụp X-Quang. Nhưng AI có thể đọc hàng triệu tấmphim trong tích tắc, nhờ vậy “nó” dày dạn “kinh nghiệm” hơn cả những bác sĩ lãoluyện.

“Nó” không bị mệt mỏi hoặc thiênkiến, một bác sĩ làm việc nhiều giờ căng thẳng, hoặc có chuyện riêng phân tâmcó thể gây ra xao lãng và sai sót.

Nhiều thân nhân trách móc bác sĩvì không cảnh báo ung thư sớm. Thực ra một khối u ung thư giai đoạn đầu chỉ vàimilimet, mắt thường rất khó nhận ra. Tuy nhiên, AI có thể tìm ra được rất nhanhđể “méc” cho bác sĩ.

Cũng nhờ tính chất này, AI có thểphát hiện khối u ung thư phổi trong ảnh CT nhanh hơn bác sĩ. AI nhận diện chínhxác dấu hiệu ung thư vú rất sớm từ hình ảnh chụp nhũ ảnh.

AI phân tích ảnh võng mạc để pháthiện sớm bệnh tiểu đường.

Hiện nay nhiều bệnh viện hiện đangsử dụng các hệ thống AI, nó có thể phụ giúp xem xét hàng triệu bệnh án trongvài giây, điều mà không con người nào có thể làm được.

Hỗ trợ bác sĩ

AI không thay thế bác sĩ, nhưngOK để làm “trợ lý thông minh” và đắc lực cho bác sĩ, giúp bác sĩ chẩn bệnh nhanhhơn, chính xác hơn, bớt stress hơn. AI có thể phân tích hồ sơ bệnh án, xem xétkết quả xét nghiệm, so sánh với các nghiên cứu y khoa mới nhất và gợi ý phươngpháp điều trị tối ưu.

Một số hệ thống AI đã được thửnghiệm để hỗ trợ điều trị ung thư, tim mạch, đột quỵ…

AI từng bước đang thay đổi nghềbác sĩ, trong nhiều thập niên, nghề bác sĩ được xem là một trong những nghề đòihỏi trí nhớ, kinh nghiệm và sự tập trung cao nhất. Một bác sĩ giỏi phải đọc hàngnghìn hồ sơ bệnh án, cập nhật liên tục kiến thức y khoa mới và ra quyết định nhanhtrong những tình huống sống còn.

Nhưng vài năm gầnđây, khi trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực Artificial Intelligence vàMedicine giúp bác sĩ làm việc nhẹ nhàng hơn, chính xác và hiệu quả hơn. Một sốnghiên cứu cho thấy trong một số trường hợp, AI phát hiện ung thư sớm hơn bácsĩ vài tháng đến vài năm. 

Đọc bệnh án

Mỗi bệnh nhân có lịch sử bệnh, kếtquả xét nghiệm, thuốc đang dùng, tiền sử gia đình. AI có thể đọc và tổng hợp tấtcả thông tin này chỉ trong nháy mắt, sau đó gợi ý cho bác sĩ bệnh nhân có nguycơ bệnh tim, khả năng biến chứng, tránh dùng các loại thuốc có thể phản ứng lẫnnhau gây nguy hiểm.

Một điều ít ai biết là bác sĩ ở Mỹdành 30 – 40% thời gian cho việc giấy tờ và lưu dữ liệu. AI có thể nghe cuộctrò chuyện giữa bác sĩ và bệnh nhân rồi tự động viết hồ sơ bệnh án, tóm tắt thôngtin quan trọng. Sau đó tổng hợp để bác sĩ xem lại. Nhờ vậy bác sĩ có thể dànhnhiều thời gian hơn cho bệnh nhân, thay vì dính vào màn hình máy tính. 

Hỗ trợ phẫu thuật

Trong phòng mổ, AI hỗ trợ cácrobot phẫu thuật, hệ thống này giúp bác sĩ thực hiện ca mổ nhanh hơn với vết cắtnhỏ hơn, thao tác chính xác hơn, ít bị mất máu hơn, và giúp bệnh nhân hồi phụcnhanh hơn.

Hiện nay robot đã được dùng rộngrãi trong phẫu thuật tim, phẫu thuật tuyến tiền liệt, phẫu thuật đường ruộtv.v…  Trước khi phẫu thuật, AI sẽ dựng mô hình 3D từ ảnh chụp CT hoặc MRI,thay vì bác sĩ phải tưởng tượng như trước. Bác sĩ có thể nhìn thấy rõ mạch máu,khối u và các cơ quan nội tạng rất chi tiết.

Tiếp theo, AI sẽ mô phỏng và chọnđường mổ (surgical simulation), cho phép bác sĩ mổ “nháp” trên máy tính choquen tay, để sau đó chọn phương án tối ưu, cắt sạch khối u mà ít gây tổn thươngcho các mô lành.

Song song, AI “đọc” dữ liệu từ tiềnsử bệnh, nhóm máu, tuổi tác và kết quả xét nghiệm và báo cho bác sĩ những biếnchứng có thể xảy ra như khó cầm máu, sốc thuốc để có sẵn phương án dự phòng.

Trong quá trình phẫu thuật nội soi,AI phân tích video và “tô màu” lên khối u cần cắt, đồng thời làm nổi bật (highlight)các mạch máu quan trọng hay dây thần kinh bị che khuất hoặc quá nhỏ để bác sĩlưu ý. Nó giống như bác sĩ đang gắn một cái “Google Maps” bên trong cơ thể người.

Các cánh tay robot “lọc” hoàntoàn những run tay của bác sĩ. “Nó” có thể giúp bác sĩ cắt những vết cắt hoặcmũi khâu cực nhỏ, ở những góc chật hẹp với độ chính xác thần sầu. Ngoài ra, AIcòn giữ vai trò “giám thị” khó tính, nó chong mắt xem, nếu bác sĩ mổ chệch khỏimục tiêu hoặc có nguy cơ phạm vào vùng nguy hiểm, nó sẽ la chói lói, giống nhưchiếc máy báo khói nhà bạn.

Sau khi phẫu thuật AI sẽ liên tụccập nhật, phân tích nhịp tim, huyết áp, nhịp thở… nếu phát giác những thay đổibất ổn sẽ báo động cấp kỳ cho y tá hoặc bác sĩ.

Đánh giá bác sĩ

Ngoài việc trợ tá cho bác sĩ, AIcòn giữ vai trò “định giá” một bác sĩ. Nó sẽ “xem” lại toàn bộ video cuộc phẫuthuật để “chấm điểm” về độ chính xác, sai sót và cả tốc độ giải phẫu. Dữ liệunày được dùng làm tài liệu đào tạo cho các bác sĩ thực tập và nguy hiểm hơn, nó“báo” cho trưởng khoa hoặc ban điều hành của bệnh viện.

Nhờ AI, các ca đại phẫu đang ngàycàng trở nên an toàn hơn, vết mổ nhỏ hơn và thời gian nằm viện của bệnh nhân đượcrút ngắn đáng kể, bệnh nhân phục hồi nhanh hơn, ít tốn tiền hơn. 

AI sai, ai chịu?

Các chuyên gia đều đồng ý rằng AIkhông thể thay thế con người trong y khoa. Bởi vì một bác sĩ không chỉ chẩn đoánbệnh, kê thuốc mà còn đọc được cảm xúc của bệnh nhân, giải thích việc lựa chọnđể điều trị tốt nhất và đưa ra quyết định đạo đức trong những tình huống khó xử.Vì vậy tương lai của y học không phải là bác sĩ AI mà bác sĩ (người) sử dụng AIđể phục vụ cho người an toàn nhất, hiệu quả nhất, nhanh nhất, ít tốn kém nhất.

Nhưng lỡ nếu AI sai, ai chịu tráchnhiệm?

Google Maps có thể nói là trùmthiên hạ về dẫn đường, nhưng chắc chắn đã có lần nó “dắt” bạn đi tầm bậy. AItrong y học cũng vậy, dầu nó có khả năng phân tích nhanh hơn con người gấp triệulần, nhưng ai dám bảo nó sẽ không phạm sai lầm.

Nếu “nó” chẩn đoán sai, ai sẽ chịutrách nhiệm?

Tính đến thời điểm này, AI vẫn chỉđược coi là một công cụ hỗ trợ, không phải là một thực thể pháp lý. Vì vậy, tráchnhiệm do bác sĩ và bệnh viện chịu. Bác sĩ vẫn là người đưa ra quyết định cuốicùng, AI chỉ “mách nước” mà thôi. Nếu AI báo là ung thư nhưng bác sĩ bỏ qua,bác sĩ vẫn là người chịu trách nhiệm, trong khi AI không hề được tăng lương haylấy thêm vacation.

Ngoài ra chính bệnh viện phải bảođảm rằng các hệ thống AI họ đang sử dụng đã được kiểm định, cập nhật và bác sĩhoặc trợ lý đều đã được đào tạo bài bản để sử dụng. Nếu sai sót không đến từ nhậnđịnh của bác sĩ mà do lỗi software thì trách nhiệm thuộc về nhà máy sản xuất, lậptrình. Do vậy các hệ thống này trước khi đưa vào sử dụng thường phải qua sự phêduyệt của các cơ quan như FDA (Mỹ) hay EMA (Châu Âu).

Nhiều công ty bảo hiểm y tế hiệnnay đã bắt đầu cập nhật các điều khoản liên quan đến bác sĩ có sử dụng AI trongchẩn đoán hay điều trị hay không để tăng giảm giá cả.

Kết

Tóm lại dù AI có thông minh đếnđâu, con người vẫn là lá chắn cuối cùng. Bác sĩ không thể dựa dẫm hoàn toàn vào“nó” hoặc  đổ lỗi cho máy móc.  Hiện nay, các hệ thống AI sử dụng trongy tế vẫn còn rất đắt đỏ. Trong tương lai, một bác sĩ có thể làm việc cùng với cảlố AI để phát hiện bệnh sớm hơn, điều trị hiệu quả hơn, giảm chi phí điều trịcho bệnh nhân và chính phủ.

Người ta dự báo, trong vòng 10năm tới, AI có thể trở thành một “nhân vật” rất quen thuộc với bệnh nhân và nhânviên trong tất cả các bệnh viện.

A.I. trong y tế - TRE Magazine

“Đừng để tình thương trễ hẹn”

Sau 21 năm chung sống, một buổi tối vợ tôinói nhỏ nhẹ:

– Anh nên đưa một người phụ nữ khác đi ăn tốivà xem ciné.

Tôi trố mắt. Cô ấy mỉm cười:

– Em yêu anh, nhưng em biết người ấy cũngthương anh, và bà đang mong mỏi được có một chút thời gian bên anh.

Người phụ nữ đó là má tôi, người đã mang nặngđẻ đau ra tôi. Má tôi là goá phụ đã 19 năm. Từ ngày ba mất, má sống một mìnhtrong căn nhà nhỏ ở ngoại ô. Tôi bận bịu với công việc, với vợ và 3 đứa con,nên thỉnh thoảng lắm mới chạy qua thăm má một buổi. Má tôi chẳng hề than thở,chỉ hay gọi điện hỏi vu vơ: “Thằng Tí, thằng Tèo, con Bông nó học có giỏi khôngcon?” hoặc “Má nghe con bị cảm phải không?”

Thế là tôi nghe lời vợ, gọi má mời đi ăn tối.Má bắt máy lúc trời đã khá khuya, trăng thượng tuần đã treo ngoài cửa sổ:

– Có chuyện gì vậy con? Con bị bịnh hả?

Tôi bật cười:

– Không, con chỉ muốn mời má đi ăn tối vớicon, chỉ hai mẹ con mình thôi.

Bên kia điện thoại yên lặng một hồi lâu. Rồimá nhẹ nhàng đáp:

– Má muốn chớ. Má muốn dữ lắm.

Tối thứ Sáu đó, tôi ghé nhà đón má. Vừa bướcxuống xe, tôi thấy má đứng chờ trước cửa. Má mặc chiếc áo dài màu tím nhạt, tócuốn gọn, môi điểm chút son. Ánh mắt má sáng rỡ như con gái thời mới lớn.

– Má nói với mấy bà bạn là má sắp đi ăn tối vớithằng con trai bảnh nhất xóm. Họ khoái lắm, đòi nghe má kể lại bữa ăn nầy.

Tôi đưa má ghé một nhà hàng nhỏ, không sangnhưng ấm cúng. Má khoác tay tôi như thể tôi là vị quan lớn đang dẫn mẹ đi dạ tiệc.Ngồi vào bàn, má mở thực đơn ra rồi đặt xuống, mỉm cười:

– Má già rồi, mắt mờ, đọc chữ nhỏ không thấynữa.

Tôi cầm lấy tờ thực đơn, đọc từng món cho mánghe. Má ngước nhìn tôi, ánh mắt chan chứa yêu thương:

– Ngày xưa, má đọc thực đơn cho con ở quáncơm gà Siu Siu gần chợ An Đông. Bữa nay tới phiên con rồi hén.

Chúng tôi ăn uống và trò chuyện. Chuyện chẳngcó gì quan trọng: vài mẫu tin trong nhà, mấy món thuốc cảm, mấy người bạn già củamá… Nhưng với tôi, buổi tối đó có điều gì đó thật ấm áp, thật thân thương.Chúng tôi nói cười đến độ quên cả giờ đi xem phim như dự định.

Trên đường về, má siết tay tôi:

– Má muốn đi ăn tối với con một lần nữa.Nhưng kỳ sau cho má đãi nghe. Má mời.

Về tới nhà, vợ tôi hỏi:

– Tối nay vui không anh?

Tôi gật đầu, giọng nghẹn ngào:

– Vui lắm. Hơn cả những gì em có thể tưởng tượng.

Vài hôm sau, má tôi đột ngột ra đi vì cơn đautim. Tin như sét đánh. Tôi chưa kịp mời má lần thứ hai. Chưa kịp nói với má hếtnhững điều tôi cất giữ trong lòng bao lâu nay.

Ít lâu sau, tôi nhận được một phong bì từ nhàhàng hôm đó. Bên trong là tờ hóa đơn đã thanh toán, và một mảnh giấy nhỏ vớidòng chữ xiêu vẹo quen thuộc:

“Má trả trước cho hai phần ăn – một cho con,một cho vợ con. Má không biết mình còn sống để đi nữa hay không, nhưng má muốnlàm vậy. Con sẽ không bao giờ biết buổi tối đó có ý nghĩa đến dường nào với má.

Má thương con.”

Tôi cầm mảnh giấy áp vào ngực trái chỗ tráitim mà nước mắt tuôn không dứt. Lòng tôi trào dâng cảm giác vừa hối hận, vừa biếtơn, vừa thương đau đến nghẹn ngào.

Tới lúc đó, tôi mới thấm:

Trong cuộc đời này, có những điều phải làmđúng lúc vì lúc khác nhiều khi không bao giờ đến.

Nhiều người con – trong đó có tôi – thường biệnhộ cho sự thờ ơ bằng cái cớ “bận quá”. Công việc, con cái, cuộc sống, bao thứràng buộc khiến ta bỏ quên một người phụ nữ già nua lặng lẽ ở cuối con đườngtĩnh lặng, ngồi bên tách trà nguội ngắt, trông ra ngoài cổng mỗi chiều Chủ Nhật.

Chúng ta vội vã chạy theo bao điều gọi là“trách nhiệm”, mà quên rằng người mẹ già đâu cần gì cao sang, chỉ cần một cuộcgọi, một cái ôm, một buổi cơm chung.

Có những đứa con giờ đây thành đạt, chức tướcđầy mình, nhưng mỗi lần về quê, gặp mẹ thì đứng ngoài sân gọi với vô:

– Má khỏe không? Con bận quá, ghé một chút rồicon đi liền.

Rồi đi.

Rồi mất má.

Rồi ngồi mà tiếc ngẩn ngơ.

Người Sài Gòn xưa thường nói:

“Mẹ còn là còn tất cả.”

Vậy mà mấy ai trân quý?

Một bó hoa ngày Vu Lan không đủ thay cho nhữngtháng năm mẹ lủi thủi một mình.

Một lời chúc trên Facebook không đủ để xoa dịutuổi già đơn chiếc. Và một lần về thắp nhang cũng không làm nguôi đi trái tim mẹđã thôi đập vì thương nhớ.

Nếu bạn còn mẹ, đừng chờ lâu hơn nữa. Đừng việnlý do để hẹn “tuần sau”, “tháng sau”, “khi nào rảnh”… Thời gian không chờ đợiai. Nếu bạn bận rộn với gia đình nhỏ của mình, hãy nhớ rằng bạn có được giađình ấy cũng từ vòng tay mẹ.

Đừng để một ngày nào đó bạn cũng ôm một mảnhgiấy có vài dòng chữ run run, rồi ngồi khóc như một đứa trẻ.

Hãy nắm tay mẹ đi ăn một bữa cơm. Hãy để mẹchọn món. Hãy lắng nghe câu chuyện không đầu không đuôi mà mẹ hay kể. Hãy đểlòng bạn mở ra, như cánh cửa cũ kỹ của căn nhà tuổi thơ, nơi có người mẹ đứngngóng con về…

Mẹ và con.

Một chuyện tưởng bình thường, mà hóa ra làphép màu.

Đừng để tình thương trễ hẹn.

Đoàn Xuân Thu