Trong cái thế giới chật chội của con tàu sắt thép, nơi tiếng máy gầm rú rung cả thân tàu không bao giờ dứt. Ông Thượng Sĩ già “hắc ám”, Quản Nội Trưởng, giống như một nốt trầm đặc biệt. Giọng ông vừa khàn đục vì khói thuốc, vừa vang dội những lời mắng mỏ mà ai nghe xong cũng thấy… ấm lòng.

Ngày cuối cùng ấy rồi cũng đến, cái ngày mà lệnh Thuyên Chuyển mang số hiệu khô khốc đặt lên bàn văn phòng, bứng gốc “cây cổ thụ” duy nhất của con tàu này đi nơi khác. Thượng Sĩ già “hắc ám” rời tàu. Cái tin ông nhận lệnh Thuyên Chuyển ập đến như một cơn bão bất ngờ giữa ngày biển lặng. Cả con tàu ngẩn ngơ. Tôi đứng nép sau cánh cửa thép, nhìn cái dáng người đẫy đà, cao, to con, lưng hơi còng vì hàng chục năm chui rúc trong hầm máy. Ông đang lụi hụi mồi điếu thuốc Rê được vấn một cách sơ sài. Cái mùi khói nồng, khét lẹt và “rẻ tiền” ấy, vốn là nỗi ám ảnh của lũ lính trẻ chúng tôi mỗi sáng sớm. Mà sao hôm nay lại thấy nó thơm một cách lạ lùng, cái mùi thơm của sự chia ly mà chúng tôi sắp đánh mất.

Ngày ông nhận lệnh Thuyên Chuyển, ông vẫn ngồi đó, bên mạn tàu chậm rãi vấn điếu thuốc lá thô kệch. Khói thuốc quyện vào gió biển, nhưng hôm nay sao tôi thấy cay mắt lạ thường. Ông không chửi. Đó mới là điều đáng sợ nhất. Mọi khi, chỉ cần thấy một cái chốt cửa bị kẹt hay một chỗ trên sàn tàu còn vết bẩn, giọng ông sẽ nổ vang như pháo cối: “Bố khỉ, lũ chúng mày. Định để tàu mục ra cho cá ăn à?”

Tụi tôi, đám lính trẻ, tinh nghịch, phá phách, ngu ngơ và vụng về, đã học hỏi bằng những lời chửi ấy. Ông chửi khi chúng tôi làm sai, chửi khi chúng tôi lười biếng, và chửi cả khi… chúng tôi buồn.

Chúng tôi đặt biệt hiệu cho ông là “thuốc Rê” không chỉ vì ông nghiện thuốc vấn, mà vì cái mùi ngaingái, nồng nặc ấy đã trở thành “radar” báo hiệu. Chỉ cần cái mùi ấy thoang thoảng ở cuối hành lang, lũ lính trẻ tụi tôi đang túm tụm vui cười binh Xập Xám lập tức tản ra như ong vỡ tổ ngay hay tỉnh như “sáo sậu” khi đang ngủ gục lúc đi ca.

Có lần, một tên Tập Sự trẻ thất tình ngồi khóc thút thít trênboong sau, ông đi ngang qua, nhổ bãi nước thuốc xuống biển rồi quát: “Bố khỉ, khóc cái nỗi gì? Gái nó không theo thì biển theo.” “Mày nhìn cái mặt mày xem, có giống thằng Thủy Thủ không, hay giống con ma đói? Thất tình thì ra kia mà nhảy xuống biển, đừng có đứng đấy mà làm thối cả không khí của tàu.” “Lau cái mặt đi rồi xuống hầm châm nhớt vô máy cho tao, chừa cái thói ủy mị đi.”

Nhưng tối đó, chính ông lại lén để một hộp thịt hộp và hai gói mì tôm lêngiường anh ta, kèm mẩu giấy viết nguệch ngoạc: “Ăn đi cho có sức mà làm lính Thủy đi kiếm đào khác.”

Giờ đây, khi biết ông sắp bị đổi đi, chúng tôi bỗng thèm được nghe ông mắng. Thèm nghe cái giọng khàn đặc ngoắc tay gọi: “Bố khỉ, cái thằng kia, lại đây tao bảo,” để rồi sau đó là một bài học nhớ đời về cuộc sống, về nghề Chuyên Nghiệp, về… cách làm lính. Những lời “chửi” của ông thực chất là lớp vỏ xù xì bọc lấy một trái tim nhân hậu, luôn lo sợ lũ lính trẻ sẽ gục ngã trước những khó khăn hay sóng gió đại dương.

Nhắc đến ông, người ta không nhắc đến huân chương, người ta nhắc đến “kho tàng” những lời chửi. Ông chửi không chừa một ai, từ anh Tiếp Vụ nấu cơm sống đến anh Vận Chuyển quẹo con tàu hơi “gắt”. Nhưng tôi là đứa ăn chửi nhiều nhất.

“Bố khỉ, cái thằng ‘cà chớn’ kia, mày lau máy haylà mày đang gãi ngứa cho nó đấy? Hải Quân tốn cơm nuôi mày để mày làm kiểng à?” Đó là lần tôi để mấy tủ máy radar bám bụi.

Ngày đó, tôi ghét cay,ghét đắng ông. Tôi gọi ông là “lão già hắc ám”. Nhưng khi hay tin ông được đổi đơn vị về bờ, tôi chợt nhận ra: Ông chửi để chúng tôi tỉnh ngủ, chửi để chúng tôi không gục ngã trước cái khắc nghiệt của sóng gió, và chửi để chúng tôi biết rằng mình vẫn đang được… quan tâm. Từng lời chửi của ông như những nhát roi quất vào sự khờ dại, tự mãn, buộc chúng tôi phải trưởng thành.

Ai trên tàu mà chẳng từng phạm lỗi. Người thì làm hỏng thiết bị, người thì ngủ quên trong ca trực. Theo kỷ luật, nhẹ thì bị phạt, nặng thì ghi vào hồ sơ. Nhưng với Thượng Sĩ già “hắc ám”, ông luôn có cách riêng của ông.

Có một chuyện mà tôi sẽ mang theo suốt đời. Lần đó, vì bất cẩn, tôi đã làm cháy một bảng Board điện điều khiển quan trọng. Tôi bồn chồn, lo sợ, chờ đợi một án kỷ luật nặng nề, khắt khe. Ông xuất hiện, mùi thuốc rê xộc vào mũi trước cả khi ông mở miệng. Ông không chửi. Ông im lặng nhìn tôi, ánh mắt buồn bực nhưng sâu thẳm là sự thất vọng.

Suốt đêm đó, ông không ngủ. Ông thức trắng trong phòng kỹ thuật, tự tay troubleshoot, thaytừng component, hàn từng mối nối, dùng vốn liếng kinh nghiệm cả đời để “cứu” thằng tôi, tên lính dại khờ. Sáng hôm sau, ông némcái Board đã sửa xong vào người tôi, gằn giọng: “Bố khỉ.” Tôi lẩm bẩm, lại bố khỉ nữa, chắc tôi sẽ mọc lông thành khỉ mất. “Lần sau không cẩn thận, còn như thế này nữa thì tự cút đi khỏi tàu, đừng để tao phải ra tay.”

Tôi biết, ông đã nhận hết lỗi về mình trước Ban Chỉ Huy để bảo vệ tôi. Sự tha thứ của ông không nằm ở lời nói, nó nằm ở những đêm thức trắng và những ngón tay chai sần vì dầu mỡ. Ông nâng đỡ chúng tôi bằng cách nghiêm khắc nhất, để chúng tôi hiểu rằng: Trên con tàu này,sai lầm của một người là gánh nặng của đồng đội.

Ông sẽ mắng cho vuốt mặt không kịp, mắng cho xấu hổ đến mức muốn chui xuống đáy biển. Nhưng sau đó, chính ông là người cầm tay chỉ việc, thức trắng đêm cùng cấp dưới để sửa chữa sai lầm. Ông bảo: “Tàu là nhà, anh em là ruột thịt. Sai thì sửa, đừng để cái sai làm nhụt chí”.

Ngày chia tay ông, chẳng có diễn văn hoa mỹ. Chỉ có những cái ôm siết chặt đến nghẹt thở. Những bàn tay thô nhám vốn chỉ biết kéo dây, cầm kềm, búa, mỏ-lết giờ run run nắm lấy tay ông. Ông nhìn một lượt, mắt đỏ hoe nhưng vẫn cố gằn giọng: “Lũ tụi bay ở lại, đứa nào làm nhục cái tàu này, tao mànghe thấy, tao quay lại tao vặn cổ.”

Sáng nay, cầu tàu xôn xao. Ông xáchcái túi sờn cũ, bên trong chắc chẳng có gì ngoài vài bộ quân phục và túi thuốc Rê thơm nồng. Lũ lính chúng tôi đứng thành hàng, nghiêm chỉnh lạ thường.

Tôi bước lên, định nói một câu chia tay cho tử tế, nhưng cổ họng nghẹn đắng. Ông nhìn tôi, khẽ nhếch mép, đưa bàn tay to như tay Hộ Pháp vỗ mạnh vào vai tôi, cái vỗ vai đau điếng nhưng ấm áp vô cùng.

Ông cười, nụ cười hiếm hoi lộ ra hàm răng ám khói thuốc. Rồi ông bước xuống xuồng. Khi chiếc xuồng nổ máy, rẽ sóng rời đi, tôi thấy ông quay lưng lại, lặng lẽ đưa tay quệt ngang mắt. Hóa ra, “lão già hắc ám” cũng biết khóc. Khói thuốc từ phía xuồng bay ngược về phía tàu, vương vấn vào mũi, vào mắt, làm mắt chúng tôi ươn ướt, cay xè. Mùi thuốc Rê tan dần trong gió, nhường chỗ cho vị mặn chát của biển và của cả những giọt nước mắt giấu kín. Cả con tàu như lặng đi.

Chúng tôi hiểu rằng, từ nay sẽ không còn ai “chửi” mình một cách chân thành đến thế nữa. Sẽ không còn ai vừa nghiêm khắc như một người thầy, vừa bao dung như một người cha, che chở cho những lỗi lầm ngây dại của tuổi trẻ.

Thượng Sĩ già “hắc ám” đi rồi, mang theo một phần linh hồn của con tàu. Nhưng những bài học về sự can trường, lòng vị tha và tình đồng đội mà ông gieo rắc qua từng lời mắng mỏ sẽ mãi ở lại, theo chúng tôi vượt qua mọi cơn sóng dữ.

Chào ông, người Thượng Sĩ già. Chào mùi thuốc Rê nồng đượm của những năm tháng thanh xuân rực rỡ nhất giữa đại dương bao la. Tạm biệt ông, vị Thượng Sĩ già với tâm hồn bao la, lồng lộng như gió biển. Tàu vẫn chạy, sóng vẫn vỗ, nhưng từ nay boong tàu sẽ thiếu một mùi hương đặc trưng, và chúng tôi sẽ thiếu một “người cha” hay chửi nhưng thương con vô điều kiện.

Gióbiển thổi lồng lộng, tôilẩm bẩm: “Ôngđi mạnh giỏi, “lãogià hắc ám”của con…” 

DeNguyen

Chiều mùng 3 Tết.

Trời California lạnhnhẹ. Ánh nắng vàng mỏng như một lớp bụi rơi trên những bãi cỏ mùa đông. Tôiđang ngồi uống cà phê thì điện thoại reo. 

Là Hùng. Thằng bạncùng đơn vị ngày xưa.

Trong đoàn có 3 liêntoán, mỗi liên toán có 3 toán, 10 người tùy theo nếu đầy đủ. Thường thì khôngđủ quân số. Tôi ở toán 2. Hùng ở toán 3.Còn anh Phước “Rừng” ở toán 1. Chúngtôi không cùng toán, nhưng cùng sống chung đoàn, những năm tháng mà mạng ngườinhẹ như chiếc lá. Giọng Hùng hôm đó chậm lạ:

– Liêm hả...?

– Ừ, tao đây.

Nó nói nhỏ:

– Tao vừa vô việndưỡng lão thăm ông anh vợ. Đi ngang hành lang... thấy một ông già ngồi xe lănnhìn ra cửa sổ. Tao nhìn kỹ... giống anh Phước lắm.

Tôi ngừng tay:

– Sao mày không lạihỏi?

Hùng im lặng một chút:

– Tao cũng định hỏi,nhưng đứng nhìn một hồi, tự nhiên thấy không dám.

– Sao vậy?

Nó thở dài:

– Ông già quá rồiLiêm. Tóc bạc trắng. Lưng còng. Gầy lắm. Tao đứng phía sau nhìn hoài, mà khôngchắc nữa. Mấy chục năm rồi còn gì.

Rồi nó nói nhỏ:

– Tao sợ nhận lầm, làmngười ta khó xử. Nên tao gọi mày. Mày qua coi thử.

Tôi hiểu. Có nhữnggương mặt từng rất quen, nhưng sau nửa đời người, mình không còn dám tin vào kýức nữa. Tôi nói:

– Gửi địa chỉ cho tao.

⸻

Cái tên Phước “Rừng”làm ký ức bật mở.

Ngày đó anh lớn hơntụi tôi vài tuổi. Dáng cao, vai gầy, da đen sạm vì nắng rừng. Ánh mắt lúc nàocũng bình tĩnh, như người đã quen nhìn cái sống cái chết ở rất gần. Anh ít nói.Nhưng mỗi lần toán anh từ rừng trở về, anh thường ghé qua chỗ tụi tôi uống càphê. Ngồi đó.

Cười hiền. Có lần tôihỏi:

– Anh Phước đi rừnghoài vậy, có sợ không?

Anh cười, một nụ cườirất hiền:

– Sợ chứ.

Rồi anh nói chậm:

– Nhưng lính mà. Chỉmong mỗi lần trực thăng quay lại, mình còn đủ người để bước lên.

Lúc đó tụi tôi còntrẻ. Nghe xong chỉ cười.

Không ai nghĩ có ngàymình sẽ sống tới già.

⸻

Sau năm 1975. Các toántan. Người đi tù. Người vượt biển. Người bặt tin. Những gương mặt ngày đó...lần lượt biến mất khỏi cuộc đời nhau. Tôi không nghe tin anh Phước nữa. Cho đếncuộc điện thoại chiều hôm ấy.

Hôm sau tôi lái xe tớiviện dưỡng lão. Hành lang dài, im lặng. Mùi thuốc sát trùng và mùi quần áo vừagiặt trộn lẫn trong không khí.

Cuối hành lang, cạnhcửa sổ nhìn ra bãi cỏ mùa đông, một ông già ngồi trên xe lăn. Tóc bạc trắng.Vai gầy.

Hai bàn tay gân guốcđặt trên thành ghế. Ông đang nhìn ra ngoài trời, một mình. Tôi bước lại gần,tim tự nhiên đập hơi nhanh, tôi khẽ hỏi:

– Dạ... xin lỗi... báccó phải là anh Phước... Phước “Rừng” không?

Ông quay lại, đôi mắt già nua nhìn tôi rất lâu rồi ông hỏi:

– Anh... ở đơn vị nào?

Tôi nói:

– Dạ... Liêm. Toán757... liên toán 3 đoàn công tác 75 ngày xưa.

Ông nhìn tôi thêm mộtlúc. Rồi đôi mắt chợt sáng lên:

– À...

Ông gật đầu chậm:

– Nhớ rồi... thằnglính trẻ hay cười.

Tôi bật cười, mắt tựnhiên cay:

– Dạ... đúng em đóanh.

⸻

Chúng tôi ngồi cạnhcửa sổ suốt buổi chiều.

Hai người lính già nóichuyện của một thời rất xa.

Anh hỏi từng người:

– Thằng Hải sao rồi?

– Mất lâu rồi anh.

– Còn thằng Lộc?

– Ở Texas, chạy xetải.

Anh gật đầu. Nghe từngcái tên... như nhặt lại từng mảnh đời đã trôi mất. Một lúc lâu anh nói khẽ:

– Vậy là... mình cònsống tới giờ... cũng là may.

Tôi hỏi anh về cuộcđời sau chiến tranh. 

Anh kể chậm rãi:

– Ra tù... anh vượtbiển. Qua Mỹ làm đủ nghề. Vợ anh mất mười năm trước.

Anh nhìn ra cửa sổ:

– Con cái thì mỗi đứamột tiểu bang. Nhưng tụi nó thương anh lắm.

Giọng anh bình thản.Không một lời than. Nhưng tôi thấy trong ánh mắt anh... có một khoảng trống rấtsâu.

Khi tôi đứng lên ravề, tôi nói:

– Cuối tuần em ghéthăm anh nữa.

Anh gật đầu:

– Ừ, ghé.

Tôi bắt tay anh. Bàntay lạnh, khô. Một bàn tay từng cầm súng, từng bước qua bao cánh rừng.

Khi tôi quay lại nhìnlần cuối, anh vẫn ngồi đó, nhìn ra cửa sổ. 

Một người lính già...giữa buổi chiều rất yên tĩnh.

⸻

Hai ngày sau Hùng gọi.Giọng nó thấp xuống:

– Liêm... Anh Phước đirồi.

Tôi không nói đượcgì....

Đám tang tổ chức trongmột nhà quàn nhỏ.Không đông.

Nhưng không cô đơn.Hai người con của anh bay về.

Mấy đứa cháu đứngquanh, im lặng.

Chúng tôi, vài ngườilính cũ đứng phía sau.

Người con trai nói vềcha mình. Anh nói:

– Ba tôi ít khi kể vềchiến tranh. Nhưng ông luôn nhắc đến những người bạn lính.

Hùng đứng cạnh tôiquay mặt lau nước mắt. Tôi nhìn lên di ảnh anh Phước. Nụ cười hiền của anh vẫnvậy.

Giống như buổi chiềunào trong trại... khi anh ngồi uống cà phê với tụi tôi....

Khi linh cữu được đưara nghĩa trang, trời bắt đầu mưa.

Mưa nhỏ thôi, nhưnglạnh. 

Con cháu anh đứng gầnmộ. Chúng tôi đứng phía sau. Tôi nhìn quan tài từ từ hạ xuống.

Trong đầu chợt hiệnlại những cánh rừng xa xưa. Những chuyến trực thăng. Những gương mặt lính trẻcủa các toán trong liên toán ngày cũ.

Bao nhiêu người đã nằmlại. Bao nhiêu người trôi dạt khắp nơi. Và hôm nay... thêm một người nữa ra đi.

Tôi cúi đầu, nói thậtkhẽ:

– Anh Phước... Hếtcông tác hành quân rồi. Anh nghỉ đi.

Gió thổi qua bãi cỏướt.

Những người lính cònsống đứng lặng, nhìn theo một người đồng đội của ngày xưa...vừa đi hết chặngđường cuối cùng của đời mình.

Phạm Sơn Liêm

Hoàng hôn

Bóng hoàng hôn dìu êm hồn vào mộng,

Đêm sắp về hy vọng biết quen đường.

Nhớ nghĩ chi tuổi phiền muộn vấnvương,

Cố ngẩng mặt tiến lên về phía trước.

Như thu đến cả bầu trời thay đổi,

Sương chơi vơi che mỏng khoảng trời thanh.

Gió đượm hương làm phai mái tóc xanh

Chuyển màu lá sang màu vàng vương giả.

Đây chiếc vương miện uy nghiêm vuachúa

Đỉnh cao bao loài hoa trái cuốimùa.

Để sau lưng hầu mọi cuộc thắngthua,

Từng bước mới vào khoảng đường cònlại.

          Mùalá đỏ bao tao nhân chiêm ngưỡng,

Sân phong vàng gợi hoài niệm lên ngôi.

Màn the sương phủ nhẹ bước bồi hồi,

Gió thu lạnh đưa hồn về quá khứ.

Hoa cây trái lần cuối khoe hương sắc,

Thu vẹn mình trong cái kén đợi chờ,

Cảnh địa đàng bồng lai sao huyền ảo

Đất với trời qua mưa tuyết mộng mơ.

          Mặtvầng ô thung dung chào từ giả,

Giang sơn đêm thuộc tinh tú chị Hằng.

Hoàng hôn tiến hòa mình vào cảnh lạ,

Vẫn duy trì bản sắc chính riêng mình.

Tạo hóa đã an bài đâu phân biệt,

Chính lòng người hay so sánh thiệthơn.

Đường trần ai thay đổi chẳng đồng đều,

Buồn vui chi những gì ta không biết.

          Bìnhminh hé tương lai bừng tia sáng,

Hoàng hôn về đánh dấu đoạn hồi sinh.

Mỗi ngày qua là khúc sống sang trang,

Cứ thanh thản cuộn theo đà nhịp sống.

Nghe nói đến AI (robot thông minhnhân tạo) bạn dễ hình dung ra những con robot lạnh lùng cầm kim tiêm chạy vòngvòng khắp bệnh viện. Khác với phim viễn tưởng, công nghệ AI dễ thương hơn nhiều,chúng đang hiện diện như một người trợ lý thầm lặng nhưng siêu việt.

Sự tham gia củaAI đang định hình lại ngành y tế toàn cầu. Điều quan trọng nhất là sự kết hợpgiữa “bộ não” AI và trái tim nhiệt huyết của bác sĩ sẽ cứu muôn vạn sinh linh,bệnh nhân được chẩn đoán chính xác hơn, điều trị nhanh hơn và chi phí thấp hơn… 

Trong vài năm gần đây, trí tuệnhân tạo (AI) đã trở thành một trong những công nghệ có ảnh hưởng lớn đến tất cảcác ngành nghề, trong đó có y tế.

AI có thể làm gì trong bệnh viện?

Trước đây, bác sĩ X-quang (radiologist)dùng mắt để tìm kiếm các dấu hiệu bất thường. AI có thể “đọc” một tấm phimX-quang hay một bản quét CT và lập tức trích xuất hàng trăm đặc trưng mà mắtngười không thấy được như độ nhám bề mặt khối u, phân bố đậm độ pixel. Những dữliệu này giúp dự đoán được khối u lành tính hay ác tính để bác sĩ quyết định bướctiếp theo.

Nếu “nó” phát hiện dấu hiệu cần cấpcứu như xuất huyết não (intracranial hemorrhage) hay tràn khí màng phổi (pneumothorax),nó sẽ “nhắc” bác sĩ ngay lập tức.

Bác sĩ có thể mệt mỏi sau một catrực đêm. AI thì không. Nó đóng vai trò double-check (kiểm tra kép), bảo đảm khôngbỏ sót những chi tiết dầu là nhỏ nhất. Nó đo kích thước khối u, tính toán thểtích não hay độ hẹp mạch máu với độ chính xác gần như tuyệt đối.

Bác sĩ sẽ có thêm thời gian để tổnghợp thông tin và đưa ra phương cách điều trị thích hợp nhất. Ngoài việc trợgiúp việc chẩn đoán bệnh, phân tích hình ảnh film X-Quang, AI còn có thể “điềuchế” thuốc mới, hoặc “sản xuất” thuốc phù hợp cho từng người. Ví dụ, một viênthuốc chống cao máu 10 mg được phân phát đều cho người 50 tuổi đến 90 tuổi, dầutrọng lượng và chiều cao, bệnh sử khác nhau. Vừa lãng phí thuốc và không có hiệuquả cao. AI sẽ “bào chế” lượng thuốc thích hợp với thể trạng từng người. Viênthuốc có thể là 15 mg cho người này hoặc chỉ 6.5 mg cho người khác.

Nhờ AI, hệ thống vận hành trongngành y tế trở nên nhanh hơn, chính xác hơn và tiết kiệm hơn.

“Tài” chẩn bệnh

Điều mà các chuyên gia công nhậnlà AI chẩn ra bệnh sớm hơn và chính xác hơn bác sĩ. Không phải “nó” giỏi hơnbác sĩ mà “nó” có ba lợi thế so với con người:

Một bác sĩ nhiều lắm thì trong đờicó thể xem vài chục nghìn bức chụp X-Quang. Nhưng AI có thể đọc hàng triệu tấmphim trong tích tắc, nhờ vậy “nó” dày dạn “kinh nghiệm” hơn cả những bác sĩ lãoluyện.

“Nó” không bị mệt mỏi hoặc thiênkiến, một bác sĩ làm việc nhiều giờ căng thẳng, hoặc có chuyện riêng phân tâmcó thể gây ra xao lãng và sai sót.

Nhiều thân nhân trách móc bác sĩvì không cảnh báo ung thư sớm. Thực ra một khối u ung thư giai đoạn đầu chỉ vàimilimet, mắt thường rất khó nhận ra. Tuy nhiên, AI có thể tìm ra được rất nhanhđể “méc” cho bác sĩ.

Cũng nhờ tính chất này, AI có thểphát hiện khối u ung thư phổi trong ảnh CT nhanh hơn bác sĩ. AI nhận diện chínhxác dấu hiệu ung thư vú rất sớm từ hình ảnh chụp nhũ ảnh.

AI phân tích ảnh võng mạc để pháthiện sớm bệnh tiểu đường.

Hiện nay nhiều bệnh viện hiện đangsử dụng các hệ thống AI, nó có thể phụ giúp xem xét hàng triệu bệnh án trongvài giây, điều mà không con người nào có thể làm được.

Hỗ trợ bác sĩ

AI không thay thế bác sĩ, nhưngOK để làm “trợ lý thông minh” và đắc lực cho bác sĩ, giúp bác sĩ chẩn bệnh nhanhhơn, chính xác hơn, bớt stress hơn. AI có thể phân tích hồ sơ bệnh án, xem xétkết quả xét nghiệm, so sánh với các nghiên cứu y khoa mới nhất và gợi ý phươngpháp điều trị tối ưu.

Một số hệ thống AI đã được thửnghiệm để hỗ trợ điều trị ung thư, tim mạch, đột quỵ…

AI từng bước đang thay đổi nghềbác sĩ, trong nhiều thập niên, nghề bác sĩ được xem là một trong những nghề đòihỏi trí nhớ, kinh nghiệm và sự tập trung cao nhất. Một bác sĩ giỏi phải đọc hàngnghìn hồ sơ bệnh án, cập nhật liên tục kiến thức y khoa mới và ra quyết định nhanhtrong những tình huống sống còn.

Nhưng vài năm gầnđây, khi trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực Artificial Intelligence vàMedicine giúp bác sĩ làm việc nhẹ nhàng hơn, chính xác và hiệu quả hơn. Một sốnghiên cứu cho thấy trong một số trường hợp, AI phát hiện ung thư sớm hơn bácsĩ vài tháng đến vài năm. 

Đọc bệnh án

Mỗi bệnh nhân có lịch sử bệnh, kếtquả xét nghiệm, thuốc đang dùng, tiền sử gia đình. AI có thể đọc và tổng hợp tấtcả thông tin này chỉ trong nháy mắt, sau đó gợi ý cho bác sĩ bệnh nhân có nguycơ bệnh tim, khả năng biến chứng, tránh dùng các loại thuốc có thể phản ứng lẫnnhau gây nguy hiểm.

Một điều ít ai biết là bác sĩ ở Mỹdành 30 – 40% thời gian cho việc giấy tờ và lưu dữ liệu. AI có thể nghe cuộctrò chuyện giữa bác sĩ và bệnh nhân rồi tự động viết hồ sơ bệnh án, tóm tắt thôngtin quan trọng. Sau đó tổng hợp để bác sĩ xem lại. Nhờ vậy bác sĩ có thể dànhnhiều thời gian hơn cho bệnh nhân, thay vì dính vào màn hình máy tính. 

Hỗ trợ phẫu thuật

Trong phòng mổ, AI hỗ trợ cácrobot phẫu thuật, hệ thống này giúp bác sĩ thực hiện ca mổ nhanh hơn với vết cắtnhỏ hơn, thao tác chính xác hơn, ít bị mất máu hơn, và giúp bệnh nhân hồi phụcnhanh hơn.

Hiện nay robot đã được dùng rộngrãi trong phẫu thuật tim, phẫu thuật tuyến tiền liệt, phẫu thuật đường ruộtv.v…  Trước khi phẫu thuật, AI sẽ dựng mô hình 3D từ ảnh chụp CT hoặc MRI,thay vì bác sĩ phải tưởng tượng như trước. Bác sĩ có thể nhìn thấy rõ mạch máu,khối u và các cơ quan nội tạng rất chi tiết.

Tiếp theo, AI sẽ mô phỏng và chọnđường mổ (surgical simulation), cho phép bác sĩ mổ “nháp” trên máy tính choquen tay, để sau đó chọn phương án tối ưu, cắt sạch khối u mà ít gây tổn thươngcho các mô lành.

Song song, AI “đọc” dữ liệu từ tiềnsử bệnh, nhóm máu, tuổi tác và kết quả xét nghiệm và báo cho bác sĩ những biếnchứng có thể xảy ra như khó cầm máu, sốc thuốc để có sẵn phương án dự phòng.

Trong quá trình phẫu thuật nội soi,AI phân tích video và “tô màu” lên khối u cần cắt, đồng thời làm nổi bật (highlight)các mạch máu quan trọng hay dây thần kinh bị che khuất hoặc quá nhỏ để bác sĩlưu ý. Nó giống như bác sĩ đang gắn một cái “Google Maps” bên trong cơ thể người.

Các cánh tay robot “lọc” hoàntoàn những run tay của bác sĩ. “Nó” có thể giúp bác sĩ cắt những vết cắt hoặcmũi khâu cực nhỏ, ở những góc chật hẹp với độ chính xác thần sầu. Ngoài ra, AIcòn giữ vai trò “giám thị” khó tính, nó chong mắt xem, nếu bác sĩ mổ chệch khỏimục tiêu hoặc có nguy cơ phạm vào vùng nguy hiểm, nó sẽ la chói lói, giống nhưchiếc máy báo khói nhà bạn.

Sau khi phẫu thuật AI sẽ liên tụccập nhật, phân tích nhịp tim, huyết áp, nhịp thở… nếu phát giác những thay đổibất ổn sẽ báo động cấp kỳ cho y tá hoặc bác sĩ.

Đánh giá bác sĩ

Ngoài việc trợ tá cho bác sĩ, AIcòn giữ vai trò “định giá” một bác sĩ. Nó sẽ “xem” lại toàn bộ video cuộc phẫuthuật để “chấm điểm” về độ chính xác, sai sót và cả tốc độ giải phẫu. Dữ liệunày được dùng làm tài liệu đào tạo cho các bác sĩ thực tập và nguy hiểm hơn, nó“báo” cho trưởng khoa hoặc ban điều hành của bệnh viện.

Nhờ AI, các ca đại phẫu đang ngàycàng trở nên an toàn hơn, vết mổ nhỏ hơn và thời gian nằm viện của bệnh nhân đượcrút ngắn đáng kể, bệnh nhân phục hồi nhanh hơn, ít tốn tiền hơn. 

AI sai, ai chịu?

Các chuyên gia đều đồng ý rằng AIkhông thể thay thế con người trong y khoa. Bởi vì một bác sĩ không chỉ chẩn đoánbệnh, kê thuốc mà còn đọc được cảm xúc của bệnh nhân, giải thích việc lựa chọnđể điều trị tốt nhất và đưa ra quyết định đạo đức trong những tình huống khó xử.Vì vậy tương lai của y học không phải là bác sĩ AI mà bác sĩ (người) sử dụng AIđể phục vụ cho người an toàn nhất, hiệu quả nhất, nhanh nhất, ít tốn kém nhất.

Nhưng lỡ nếu AI sai, ai chịu tráchnhiệm?

Google Maps có thể nói là trùmthiên hạ về dẫn đường, nhưng chắc chắn đã có lần nó “dắt” bạn đi tầm bậy. AItrong y học cũng vậy, dầu nó có khả năng phân tích nhanh hơn con người gấp triệulần, nhưng ai dám bảo nó sẽ không phạm sai lầm.

Nếu “nó” chẩn đoán sai, ai sẽ chịutrách nhiệm?

Tính đến thời điểm này, AI vẫn chỉđược coi là một công cụ hỗ trợ, không phải là một thực thể pháp lý. Vì vậy, tráchnhiệm do bác sĩ và bệnh viện chịu. Bác sĩ vẫn là người đưa ra quyết định cuốicùng, AI chỉ “mách nước” mà thôi. Nếu AI báo là ung thư nhưng bác sĩ bỏ qua,bác sĩ vẫn là người chịu trách nhiệm, trong khi AI không hề được tăng lương haylấy thêm vacation.

Ngoài ra chính bệnh viện phải bảođảm rằng các hệ thống AI họ đang sử dụng đã được kiểm định, cập nhật và bác sĩhoặc trợ lý đều đã được đào tạo bài bản để sử dụng. Nếu sai sót không đến từ nhậnđịnh của bác sĩ mà do lỗi software thì trách nhiệm thuộc về nhà máy sản xuất, lậptrình. Do vậy các hệ thống này trước khi đưa vào sử dụng thường phải qua sự phêduyệt của các cơ quan như FDA (Mỹ) hay EMA (Châu Âu).

Nhiều công ty bảo hiểm y tế hiệnnay đã bắt đầu cập nhật các điều khoản liên quan đến bác sĩ có sử dụng AI trongchẩn đoán hay điều trị hay không để tăng giảm giá cả.

Kết

Tóm lại dù AI có thông minh đếnđâu, con người vẫn là lá chắn cuối cùng. Bác sĩ không thể dựa dẫm hoàn toàn vào“nó” hoặc  đổ lỗi cho máy móc.  Hiện nay, các hệ thống AI sử dụng trongy tế vẫn còn rất đắt đỏ. Trong tương lai, một bác sĩ có thể làm việc cùng với cảlố AI để phát hiện bệnh sớm hơn, điều trị hiệu quả hơn, giảm chi phí điều trịcho bệnh nhân và chính phủ.

Người ta dự báo, trong vòng 10năm tới, AI có thể trở thành một “nhân vật” rất quen thuộc với bệnh nhân và nhânviên trong tất cả các bệnh viện.

A.I. trong y tế - TRE Magazine